Shloka 17

जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः

Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry

Devanagari script

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मन: । बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते । तमः सत्त्वं रजश्नलेति काल: कर्म च भारत

Transliteration

cakṣur ālocanāyaiva saṁśayaṁ kurute manaḥ | buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate | tamaḥ sattvaṁ rajaś ceti kālaḥ karma ca bhārata

Translation

بھیشم نے کہا—آنکھ کا کام صرف دیکھنا ہے؛ شک و تردد من پیدا کرتا ہے۔ فیصلہ بدھی کرتی ہے، اور ساکشی کو کشت্রجْن کہا جاتا ہے۔ تمس، ستو اور رجس—یہ تین گُن ہیں؛ اور اے بھارت، زمانہ (کال) اور کرم بھی جسم والے کو چلاتے ہیں۔

Word by Word

• चक्षुः: the eye
• चक्षुः: Karta
• Type: Noun
• Root: चक्षुस्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• आलोचनाय: for seeing/observing
• आलोचनाय: Sampradana
• Type: Noun
• Root: आलोचन
• Form: Neuter, Dative, Singular

• एव: indeed/only
• Type: Indeclinable
• Root: एव

• संशयम्: doubt
• संशयम्: Karma
• Type: Noun
• Root: संशय
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• कुरुते: makes/produces
• Type: Verb
• Root: कृ
• Form: Present, Atmanepada, Third, Singular

• मनः: the mind
• मनः: Karta
• Type: Noun
• Root: मनस्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• बुद्धिः: intellect
• बुद्धिः: Karta
• Type: Noun
• Root: बुद्धि
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• अध्यवसानाय: for determination/decision
• अध्यवसानाय: Sampradana
• Type: Noun
• Root: अध्यवसान
• Form: Neuter, Dative, Singular

• साक्षी: witness
• साक्षी: Karta
• Type: Noun
• Root: साक्षिन्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• क्षेत्रज्ञः: knower of the field (self)
• क्षेत्रज्ञः: Karta
• Type: Noun
• Root: क्षेत्रज्ञ
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• उच्यते: is called
• Type: Verb
• Root: वच्
• Form: Present, Passive, Third, Singular

• तमः: darkness; tamas
• Type: Noun
• Root: तमस्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• सत्त्वम्: goodness; sattva
• Type: Noun
• Root: सत्त्व
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• रजः: passion; rajas
• Type: Noun
• Root: रजस्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• अनलेति: and 'fire' (as a term), thus
• Type: Noun
• Root: अनल + इति
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• कालः: time
• कालः: Karta
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• कर्म: action; karma
• Type: Noun
• Root: कर्मन्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• भारत: O Bharata
• Type: Noun
• Root: भारत
• Form: Masculine, Vocative, Singular

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• Bharata (Yudhiṣṭhira as addressee)
• kṣetrajña (the Knower of the Field / Self)