Shloka 113
आप कामस्वरूप, कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, कामदेवके नाशक, तृप्त और अतृप्तका विचार करनेवाले, सर्वस्वरूप, सब कुछ देनेवाले, सबके संहारक और संध्याकालके समान रंगवाले हैं। आपको प्रणाम है ।। महाबल महाबाहो महासत्त्व महाद्युते । महामेघचयप्रख्य महाकाल नमोस्तु ते,महाबल! महाबाहो! महासत्त्व! महाद्युते! आप महान् मेघोंकी घटाके समान रंगवाले महाकालस्वरूप हैं। आपको नमस्कार है
bhīṣma uvāca |
āpa kāmasvarūpaḥ kāmanāḥ pūrayitā kāmadevanāśakaḥ tṛptātṛptavivecakaḥ sarvasvarūpaḥ sarvadātā sarvasaṃhārakaḥ sandhyākālasamānarāgaḥ asi | te namaḥ ||
mahābala mahābāho mahāsattva mahādyute |
mahāmeghacayaprakhya mahākāla namo'stu te ||
بھیشم نے کہا— آپ ہی خواہش کی صورت ہیں؛ آپ سب آرزوئیں پوری کرنے والے ہیں، اور کام دیو کو بھی نیست و نابود کرنے والے ہیں۔ آپ سیرابی اور بے سیرابی کی حالتوں کو پرکھتے ہیں؛ آپ ہی سب کے روپ، سب کے دینے والے اور سب کے فنا کرنے والے ہیں۔ آپ کا رنگ شام کے آسمان سا ہے—آپ کو پرنام۔ اے عظیم قوت والے! اے قوی بازو والے! اے عظیم جوہر والے! اے عظیم نور والے! اے مہاکال، گھنے بادلوں کے تودے کی طرح سیاہ—آپ کو سلام ہو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the supreme as both the source of desire and the power that overcomes and dissolves it. Ethically, it implies that dharmic life is not merely about suppressing impulses, but about recognizing a higher governance over desire—seeking fulfillment through alignment with the ultimate, and accepting dissolution (time/death) as part of cosmic order.
In the Śānti Parva setting, Bhishma is instructing and also offering praise. Here he utters a stuti (hymn) addressing the supreme as Mahākāla—depicting an all-giving, all-dissolving reality—thereby framing his teachings on peace, restraint, and right conduct within devotion to the highest principle.