Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

Adhyāya 283: Varṇa-vṛtti, Nyāya-ārjana, and the Decline-and-Restoration of Dharma (वर्णवृत्तिः न्यायार्जनं च)

तमुवाचाक्षिप मखं दक्षस्येति महेश्वर: । ततो वक्‍त्राद्‌ विमुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया

tam uvācākṣipa makhaṃ dakṣasyeti maheśvaraḥ | tato vaktrād vimuktena siṃhenekena līlayā

مہیشور نے اس سے کہا—“دکش کے مکھ (یَجْن) کو الٹ دے۔” پھر اُن کے دہن سے چھوٹا ہوا ایک ہی شیر، نہایت سہولت اور لِیلا کے ساتھ، اس حکم کی تعمیل میں لگ گیا۔

तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
उवाचsaid/spoke
उवाच:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
आक्षिपthrow down / cast away
आक्षिप:
Karma
TypeVerb
Rootआ-क्षिप्
FormImperative, 2nd, Singular, Parasmaipada
मखम्sacrifice (rite)
मखम्:
Karma
TypeNoun
Rootमख
FormMasculine, Accusative, Singular
दक्षस्यof Daksha
दक्षस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootदक्ष
FormMasculine, Genitive, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
महेश्वरःMaheshvara (Shiva)
महेश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootमहेश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular
ततःthen/from thereupon
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
वक्त्रात्from (his) mouth/face
वक्त्रात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवक्त्र
FormNeuter, Ablative, Singular
विमुक्तेनreleased/let loose (by)
विमुक्तेन:
Karana
TypeAdjective
Rootवि-मुच्
FormMasculine, Instrumental, Singular, क्त (past passive participle)
सिंहेनby a lion
सिंहेन:
Karana
TypeNoun
Rootसिंह
FormMasculine, Instrumental, Singular
एकेनby one/single
एकेन:
Karana
TypeAdjective
Rootएक
FormMasculine, Instrumental, Singular
लीलयाplayfully/with ease
लीलया:
Karana
TypeNoun
Rootलीला
FormFeminine, Instrumental, Singular

दक्ष उवाच

D
Daksha
M
Maheshvara (Shiva)
M
makha (sacrifice/yajña)
L
lion (siṃha)

Educational Q&A

Ritual power and social prestige cannot substitute for humility and reverence; when sacrifice becomes an expression of ego or exclusion, it loses its dharmic grounding and invites correction.

Maheshvara orders that Daksha’s sacrifice be overthrown, and a lion—released from his mouth—acts as the instrument of that disruption, emphasizing divine authority over merely formal ritual.