Shloka 33
अध्याय २८१ — दानधर्मः, न्यायागतधनम्, ऋणत्रय-परिशोधनं च
Dāna ethics, lawful wealth, and settling obligations
निष्पपात महाघोरा स्मृति: सा तस्य भारत । नरेश्वर! उसके सारे शरीरमें तीव्र रोमांच हो आया। वह लंबी साँस खींचने लगा। भरतनन्दन! वृत्रासुरके मुखसे अत्यन्त भयंकर अकल्याणस्वरूपा महाघोर गीदड़ीके रूपमें उसकी स्मरणशक्ति ही बाहर निकल पड़ी,ब्रह्मोवाच यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानव: क्वचित् । बीजौषधिरसैर्वद्नले न यक्ष्यति तमोवृत: ब्रह्माजीने कहा--अग्निदेव! यदि किसी स्थानपर तुम प्रज्वलित हो रहे हो, वहाँ पहुँचकर कोई अधिकारी मानव तमोगुणसे आवृत होनेके कारण बीज, ओषधि या रसोंसे स्वयं ही तुम्हारा पूजन नहीं करेगा तो उसीपर तुरंत यह ब्रह्महत्या चली जायगी और उसीके भीतर निवास करने लगेगी; अतः हव्यवाहन! तुम्हारी मानसिक चिन्ता दूर हो जानी चाहिये
bhīṣma uvāca | niṣpapāta mahāghorā smṛtiḥ sā tasya bhārata | brahmovāca | yastvāṃ jvalantam āsādya svayaṃ vai mānavaḥ kvacit | bījauṣadhirasair vahnale na yakṣyati tamovṛtaḥ |
بھیشم نے کہا— اے بھرت نندن، اس کی یادداشت—جو انجام کے اعتبار سے نہایت ہولناک تھی—اس سے جدا ہو کر گر پڑی۔ پھر برہما نے فرمایا— اے اگنی دیو! اگر کسی جگہ تم بھڑک رہے ہو اور کوئی اہل انسان، جو تَمَس کے پردے میں ڈوبا ہو، تمہارے پاس آ کر بھی بیجوں، جڑی بوٹیوں یا رَس کی آہوتیوں سے تمہاری پوجا نہ کرے، تو برہمن ہتیا کا وہ گناہ فوراً اسی پر منتقل ہو جائے گا اور اسی کے اندر سکونت اختیار کرے گا۔ لہٰذا، اے ہویہ واہن، اپنے دل کی بے چینی دور کر دو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Neglect of rightful duty—especially when one has the capacity and occasion to act—creates moral liability. Brahma frames this as a transfer of consequence: a person who approaches the sacred fire yet, due to tamas (ignorance), fails to honor it with appropriate offerings becomes the receptacle of the very sin seeking a locus.
Bhishma recounts a moment where a dreadful ‘memory’ departs, and Brahma addresses Agni to relieve his worry: if a qualified human encounters Agni blazing but does not perform the proper worship with offerings (seeds, herbs, libations), then brahmahatyā will immediately attach itself to that negligent person and dwell within him.