Shloka 9
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः
Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment
कोई अपने ऊपर धूल या कीचड़ फेंके तो मुमुक्षु पुरुष उससे आत्मरक्षामात्र करे। बदलेमें स्वयं भी वैसा ही न करे और न मुहसे कोई अप्रिय वचन ही निकाले। सर्वदा मृदुताका बर्ताव करे। किसीके प्रति कठोरता न करे। निश्चिन्त रहे और बहुत बढ़-बढ़कर बातें न बनाये ।। विधूमे न््यस्तमुसले व्यज्रारे भुक्तवज्जने । अतीतपात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनि:,जब रसोईघरसे धूआँ निकलना बंद हो जाय, अनाज-मसाला कूटनेके लिये उठाया हुआ मूसल अलग रख दिया जाय, चूल्हेकी आग ठंडी पड़ जाय, घरके लोग भोजन कर चुके हों और बर्तनोंका संचार--रसोई परोसी हुई थालीका इधर-उधर ले जाया जाना बंद हो जाय, उस समय संन्यासी मुनिको भिक्षा प्राप्त करनेकी चेष्टा करनी चाहिये
dhūlaṁ vā paṅkaṁ vā yadi kaścid ātmany āvākiraty, mumukṣuḥ puruṣas tasmād ātmarakṣāmātraṁ kuryāt; pratyupakāreṇa svayaṁ tathā na kuryān na ca mukhāt kaścid apriyaṁ vacanaṁ niṣkārayet. sarvadā mṛdutayā vyavaharet; na kasyacit prati kāṭhinyam ācaret. niścintaḥ syāt, na ca bahu vardhayitvā vākyaṁ racayet. vidhūme nyastamusale vyapāre bhuktavajjane, atītapātrasañcāre bhikṣāṁ lipsed vai muniḥ.
اگر کوئی تم پر گرد یا کیچڑ پھینکے تو طالبِ نجات آدمی بس اپنی حفاظت کرے؛ بدلے میں ویسا نہ کرے اور زبان سے بھی کوئی ناگوار بات نہ نکالے۔ ہمیشہ نرمی سے پیش آئے، کسی پر سختی نہ کرے، بےفکر رہے اور باتوں کو بڑھا چڑھا کر نہ کہے۔ اور بھیک چاہنے والا مونی بھیک کے لیے تب ہی جائے—جب باورچی خانے کا دھواں تھم جائے، اناج و مصالحہ کوٹنے کا موسل رکھ دیا گیا ہو، چولہے کی آگ ٹھنڈی پڑ گئی ہو، گھر والے کھا چکے ہوں اور برتنوں کی آمدورفت ختم ہو گئی ہو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-retaliation and disciplined speech for a seeker of liberation: protect yourself if harmed, but do not repay harm with harm or harsh words; remain gentle, unagitated, and avoid inflated talk. It also prescribes considerate mendicancy—seeking alms only after the household’s cooking and eating are complete, minimizing disturbance and temptation.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on the conduct of a mumukshu/ascetic. He outlines both inner discipline (patience, gentleness, restraint of speech) and an external rule of practice (the proper time to go for bhiksha, after the household has finished its meal and kitchen activity has ceased).