Shloka 6
इन्द्रेण वृत्रवधः, ब्रह्महत्याया अनुगमनम्, तथा च विभाजन-निवासविधानम्
Indra’s defeat of Vṛtra; pursuit by Brahmahatyā; allocation of her abodes
Devanagari script
अप्रमादाद् भयं रक्षेत् ध्वासं क्षेत्रज्ञणीलनात् इच्छां द्वेषं च काम॑ च धैर्येण विनिवर्तयेत्,अप्रमादसे भयको दूर करे, आत्माके चिन्तनसे श्वासकी रक्षा करे अर्थात् प्राणायाम करे और थीैर्यके द्वारा इच्छा, द्वेष एवं कामका निवारण करे
Transliteration
apramādād bhayaṁ rakṣet dhvāsaṁ kṣetrajña-nīlanāt | icchāṁ dveṣaṁ ca kāmaṁ ca dhairyeṇa vinivartayet ||
Translation
غفلت سے پاک بیداری کے ذریعے خوف کو دور کرے۔ کھیتْرَجْن یعنی آتما کے باطنی تذکّر سے سانس کی حفاظت و استحکام کرے—یعنی پرانایام کرے۔ اور ثابت قدمی سے خواہش، نفرت اور شہوت کو واپس موڑ دے۔
Word by Word
अप्रमादात्from vigilance / from non-negligence
अप्रमादात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअप्रमाद
FormMasculine, Ablative, Singular
भयम्fear
भयम्:
Karma
TypeNoun
Rootभय
FormNeuter, Accusative, Singular
रक्षेत्should protect / should guard
रक्षेत्:
Karta
TypeVerb
Rootरक्ष्
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada
ध्वासम्breath (inhalation/exhalation)
ध्वासम्:
Karma
TypeNoun
Rootध्वास
FormMasculine, Accusative, Singular
क्षेत्रज्ञ-निलनात्from absorption/settling in the knower of the field (Self)
क्षेत्रज्ञ-निलनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ-निलन
FormNeuter, Ablative, Singular
इच्छाम्desire
इच्छाम्:
Karma
TypeNoun
Rootइच्छा
FormFeminine, Accusative, Singular
द्वेषम्hatred / aversion
द्वेषम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्वेष
FormMasculine, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
कामम्lust / craving
कामम्:
Karma
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Accusative, Singular
धैर्येणby steadfastness / by patience
धैर्येण:
Karana
TypeNoun
Rootधैर्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
विनिवर्तयेत्should restrain / should turn back
विनिवर्तयेत्:
Karta
TypeVerb
Rootवि-नि-वृत् (वर्त्)
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaK
kṣetrajña (Ātman/Self)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes