Shloka 21
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।। सर्वत्यागे च यतते दृष्टवा लोकं क्षयात्मकम् | ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायत:,सम्पूर्ण लोकोंको नाशवान् समझकर वह सर्वस्वका मनसे त्याग कर देनेका यत्न करता है। तदनन्तर वह अयोग्य उपायसे नहीं किंतु योग्य उपायसे मोक्षके लिये यत्नशील हो जाता है। इस प्रकार धीरे-धीरे मनुष्यको वैराग्यकी प्राप्ति होनेपर वह पापकर्म तो छोड़ देता है और धर्मात्मा बन जाता है। तत्पश्चात् परम मोक्षको प्राप्त कर लेता है
bhīṣma uvāca | sa etena atṛptaḥ san viveka-dṛṣṭyā vairāgyam eva gṛhṇāti | buddhi-rūpa-netrasya prabodhāt yadā sa kāmopabhogeṣu rase gandhe ca nānurajyate, śabda-sparśa-rūpeṣu ca tasya cittaṁ na sajjate, tadā sa sarva-kāmebhyo mucyate na ca dharmaṁ tyajati || sarva-tyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam | tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ||
بھیشم نے کہا—جب انسان دنیاوی لذتوں سے سیر نہیں ہوتا تو وہ امتیازِ عقل کی روشن نگاہ سے ویراغ (بےرغبتی) اختیار کرتا ہے۔ جب ذہانت کی آنکھ کھل جاتی ہے تو وہ شہوانی لذتوں سے چمٹتا نہیں؛ نہ ذائقے اور خوشبو میں دل لگاتا ہے؛ اور آواز، لمس اور صورت میں بھی اس کا چت نہیں پھنسता۔ تب وہ تمام خواہشات سے آزاد ہو جاتا ہے، مگر دھرم کو نہیں چھوڑتا۔ تمام جہانوں کو فنا پذیر جان کر وہ دل ہی دل میں ہر شے کے ترک کی کوشش کرتا ہے؛ پھر موکش کے لیے سعی کرتا ہے—نااہل طریقوں سے نہیں بلکہ درست طریقوں سے۔ یوں رفتہ رفتہ ویراغ پیدا ہونے پر وہ گناہ کے اعمال چھوڑ دیتا ہے، دھرم پر قائم ہو جاتا ہے اور آخرکار اعلیٰ ترین موکش پا لیتا ہے۔
भीष्म उवाच