Shloka 13
यज्ञेऽहिंसा-प्राधान्यम्
Primacy of Non-Harm in Sacrificial Ethics
युधिछिर उवाच शरीरमापदश्षापि विवदन्त्यविहिंसत: । कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो हिंसासे अत्यन्त दूर रहनेवाला है, उस पुरुषका शरीर और आपत्तियाँ परस्पर विवाद करने लगती हैं--आपत्तियाँ शरीरका शोषण करती हैं और शरीर आपत्तियोंका नाश चाहता है; अतः सूक्ष्म हिंसाके भयसे कृषि आदि किसी कार्यका आरम्भ न करनेवाले पुरुषकी शरीरयात्राका निर्वाह कैसे होगा?
yudhiṣṭhira uvāca
śarīram āpadaś cāpi vivadanty avihiṃsataḥ |
kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate ||
یُدھِشٹھِر نے کہا—پِتامہ! اہنسا کے پابند شخص کے لیے بھی جسم اور مصیبتیں گویا آپس میں جھگڑنے لگتی ہیں؛ مصیبت جسم کو گھلا دیتی ہے اور جسم مصیبت پر غالب آنا چاہتا ہے۔ پھر جو آدمی باریک سے باریک ضرر کے خوف سے کوئی کام ہی شروع نہ کرے، اس کی جسمانی یاترا (یعنی زندگی کی بقا) کیسے چلے گی؟
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic dilemma: absolute non-violence can conflict with the practical need to sustain the body, especially during adversity. It asks how one can live if one refuses all undertakings out of fear of causing even subtle harm.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the feasibility of strict ahiṃsā in real life. He points out that adversity pressures the body, and survival seems to require actions that may entail some degree of harm.