Shloka 16
कपिलगोसंवादे गृहस्थ-त्यागधर्मयोः प्रमाण्यविचारः
Kapila–Cow Dialogue: Authority of Householder and Renunciant Dharmas
वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दत । दुःखशय्याश्व विविधा भूमौ च परिवर्तते,वे वनमें रहकर तपस्यामें ही लगे रहते, किंतु अपने धर्मकी कभी अवहेलना नहीं करते थे। वे वर्षकि दिनोंमें खुले आकाशके नीचे सोते और हेमन्त-ऋतुमें पानीके भीतर बैठा करते थे। इसी तरह गर्मीके महीनोंमें कड़ी धूप और लूका कष्ट सहते थे; परंतु उनको वास्तविक धर्मका ज्ञान नहीं हुआ। वे पृथ्वीपर ही लोटते और तरह-तरहसे इस प्रकार सोते, जिससे दुःख और कष्टका ही अधिक अनुभव होता था
vātātapasaho grīṣme na ca dharmam avindata | duḥkhaśayyāś ca vividhā bhūmau ca parivartate ||
بھیشم نے کہا—گرمی میں وہ لُو اور تیز دھوپ سہتا رہا، پھر بھی اسے حقیقی دھرم حاصل نہ ہوا۔ وہ زمین پر لوٹتا اور طرح طرح کی دردناک بستروں پر لیٹتا—یوں وہ مشقت کو ہی مختلف صورتوں میں اختیار کرتا رہا۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Severe austerity and physical mortification—enduring heat, wind, and painful sleeping practices—do not by themselves yield realization of dharma. Ethical clarity and right understanding are distinct from mere suffering.
Bhishma describes an ascetic figure who undertakes extreme bodily hardships (bearing summer heat, lying on painful beds, rolling on the ground), yet fails to attain the true knowledge or realization of dharma.