Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

तुलाधार-उपदेशः

Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna

धैर्योपपत्तिवर्यक्तिश्न विसर्ग: कल्पना क्षमा । सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणा:,धैर्य, तर्क-वितर्कमें कुशलता, स्मरण, भ्रान्ति, कल्पना, क्षमा, शुभ एवं अशुभ संकल्प और चंचलता--ये मनके नौ गुण हैं

dhairyopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā | sadasac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ ||

بھیشم نے کہا—ثباتِ قدمی، تَرک و وِتَرک میں مہارت، واضح اظہار، چھوڑ دینے/رہا کرنے کی قوت (وِسَرگ)، تخیل، درگزر، نیک و بد ارادوں کی تشکیل، اور بے قراری—یہی من کے نو اوصاف ہیں۔ ان کی حرکات و صلاحیتوں کو جان کر آدمی سمجھتا ہے کہ من ہی فضیلت اور خطا دونوں کا سہارا ہے، اور ضبطِ نفس سے اسے دھرم کی راہ پر لگایا جا سکتا ہے۔

धैर्यsteadfastness, patience
धैर्य:
Karta
TypeNoun
Rootधैर्य
FormNeuter, Nominative, Singular
उपपत्तिreasoning, logical proof
उपपत्ति:
Karta
TypeNoun
Rootउपपत्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
व्यक्तिmemory/recognition (as mental faculty)
व्यक्ति:
Karta
TypeNoun
Rootव्यक्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
स्मरणrecollection
स्मरण:
Karta
TypeNoun
Rootस्मरण
FormNeuter, Nominative, Singular
विसर्गconfusion/wandering (mental distraction)
विसर्ग:
Karta
TypeNoun
Rootविसर्ग
FormMasculine, Nominative, Singular
कल्पनाimagination, fancy
कल्पना:
Karta
TypeNoun
Rootकल्पना
FormFeminine, Nominative, Singular
क्षमाforbearance, forgiveness
क्षमा:
Karta
TypeNoun
Rootक्षमा
FormFeminine, Nominative, Singular
सत्good, auspicious
सत्:
Karta
TypeAdjective
Rootसत्
FormNeuter, Nominative, Singular
असत्bad, inauspicious
असत्:
Karta
TypeAdjective
Rootअसत्
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
आशुताrestlessness, quickness (fickleness)
आशुता:
Karta
TypeNoun
Rootआशुता
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
मनसःof the mind
मनसः:
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Genitive, Singular
नवnine
नव:
Karta
TypeAdjective
Rootनव
FormMasculine, Nominative, Plural
वैindeed, surely
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
गुणाःqualities, attributes
गुणाः:
Karta
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Nominative, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhishma
M
mind (manas)

Educational Q&A

The verse classifies the mind by nine observable capacities—steadfastness, reasoning, expression, release, imagination, forbearance, auspicious and inauspicious intending, and quick fickleness—so that one can recognize how the mind becomes an instrument for dharma or for error and train it accordingly.

In the Shanti Parva’s instruction on righteous living and inner governance, Bhishma continues his didactic discourse, analyzing the mind’s functions for the listener as part of ethical and spiritual guidance.