Shloka 17
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
Devanagari script
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । अहो दुःखमिति ध्यायन् दुःखस्यापचितिं चरेत्,“धनके नष्ट होनेपर अथवा स्त्री, पुत्र या पिताकी मृत्यु होनेपर मनुष्य “हाय! मुझपर बड़ा भारी दुःख आ पड़ा” इस प्रकार चिन्ता करते हुए उस दुःखकी निवृत्तिकी चेष्टा करता है
Translation
جب مال ضائع ہو جائے، یا بیوی، بیٹا یا باپ مر جائے، تو انسان ‘ہائے! کیسا بڑا دکھ!’ ایسا سوچتے ہوئے اس دکھ کے ازالے کی تدبیر کرتا ہے۔
Word by Word
नष्टेwhen (it is) lost
नष्टे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootनष्ट (√नश्)
FormNeuter, Locative, Singular
धनेin wealth; when wealth
धने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधन
FormNeuter, Locative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
दारेin wife (spouse); when wife
दारे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Locative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
पुत्रेin (one's) son; when son
पुत्रे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Locative, Singular
पितरिin (one's) father; when father
पितरि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Locative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
मृतेwhen (he is) dead
मृते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootमृत (√मृ)
FormMasculine, Locative, Singular
अहोalas! ah!
अहो:
TypeIndeclinable
Rootअहो
दुःखम्sorrow, suffering
दुःखम्:
Karma
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Accusative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
ध्यायन्thinking, brooding
ध्यायन्:
Karta
TypeVerb
Rootध्याय (√ध्यै)
FormMasculine, Nominative, Singular
दुःखस्यof sorrow
दुःखस्य:
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Genitive, Singular
अपचितिम्removal, cessation
अपचितिम्:
Karma
TypeNoun
Rootअपचिति
FormFeminine, Accusative, Singular
चरेत्should practice/undertake
चरेत्:
TypeVerb
Rootचर्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
Speaker
व्यास उवाच
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes