Shloka 11
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बाल: । नाकालतो यौवनमभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्,बालक समय आये बिना न जन्म लेता है, न मरता है और न असमयमें बोलता ही है। बिना समयके जवानी नहीं आती और बिना समयके बोया हुआ बीज भी नहीं उगता है
na kālato mriyate jāyate vā na kālato vyāharate ca bālaḥ | na kālato yauvanam abhyupaiti na kālato rohati bījam uptam ||
ویاس نے کہا—نہ کوئی بے وقت مرتا ہے، نہ بے وقت پیدا ہوتا ہے؛ بچہ بھی اپنے وقت سے پہلے بولنا شروع نہیں کرتا۔ جوانی بھی اپنے موسم میں ہی آتی ہے، اور بویا ہوا بیج بھی اپنے وقت پر ہی پھوٹتا ہے۔ پس دنیا کی تبدیلیاں وقت کے تابع ہیں—نفع و نقصان میں صبر اور ثابت قدمی رکھنی چاہیے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the sovereignty of kāla (time): birth, death, speech, maturation, and growth occur only when their proper time arrives. Ethically, it encourages patience, acceptance, and steadiness rather than anxiety over outcomes that cannot be forced.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa delivers an instruction emphasizing that life-events unfold according to time’s order. He illustrates this with everyday examples—child development, the onset of youth, and a seed’s sprouting—to ground a moral lesson in observable nature.