Shloka 5
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो55त्मा न प्रकाशते | दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:,इस प्रकार सम्पूर्ण प्राणियोंक भीतर उनकी हृदय-गुफामें छिपा हुआ वह परमात्मा इन्द्रियोंद्वारा प्रकाशमें नहीं आता। सूक्ष्मदर्शी ज्ञानी महात्मा ही अपनी सूक्ष्म एवं श्रेष्ठ बुद्धिद्वारा उसका दर्शन करते हैं इति तन्मयमेवेदं सर्व स्थावरजड्रमम् । सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन् निर्दिश्यते तथा इस प्रकार यह समस्त स्थावर-जंगम जगत् पंचभूतमय ही है। सृष्टिकालमें पंचभूतोंसे ही सबकी उत्पत्ति होती है और प्रलयके समय उन्हींमें सबका लय बताया जाता है
evaṁ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ’tmā na prakāśate | dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || iti tanmayam evedaṁ sarvaṁ sthāvara-jaṅgamam | sarge ca pralaye caiva tasmin nirdiśyate tathā ||
ویاس نے کہا—یوں ہر جاندار کے اندر آتما پوشیدہ رہتا ہے اور حواس کے لیے ظاہر نہیں ہوتا۔ مگر باریک بین رشی اپنی لطیف اور برتر بدھی کے ذریعے اس کا دیدار کرتے ہیں۔ اس لیے یہ سارا عالم—ساکن و متحرک—اسی تत्त्व سے بنا ہے؛ سृष्टی میں سب کی پیدائش اسی سے کہی جاتی ہے اور پرلَے میں سب کا لَے بھی اسی میں بتایا جاتا ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The Self is not an object of sensory perception; it is realized only through a purified, subtle, and discerning intellect cultivated by sages. The verse also frames the world-process as arising in creation and returning in dissolution to its underlying source/constituent basis.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa is presenting a contemplative teaching: he explains why the supreme inner reality remains hidden to ordinary perception and how realized seers apprehend it, then links this insight to a broader account of cosmic origination and reabsorption.