Shloka 27
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
उत्तान आस्ये न हविर्जुहोति लोकस्य नाभिर्जगत: प्रतिष्ठा । तस्याड्रमज्ननि कृताकृतं च वैश्वानर: सर्वमिदं प्रपेदे .,जो संन्यासी खोले हुए मुखमें “प्राणाय स्वाहा” इत्यादि मन्त्रोंसे प्राणोंके लिये अन्नकी आहुति नहीं देता, अपितु प्राणों (इन्द्रिय-मन आदि) को ही आत्मामें होम देता--लीन करता है, उसका मस्तक आदि सारा अंगसमुदाय तथा किया हुआ और नहीं किया हुआ कर्मसमूह अग्निका ही अवयव हो जाता है अर्थात् वह उस अग्निका स्वरूप हो जाता है, जो सृष्टिके आरम्भसे ही प्राणियोंके नाभिस्थान--उदरमें जठरानलरूपमें विराजमान है तथा सम्पूर्ण जगत्का आश्रय है। उस वैश्वानर (अग्नि)-ने इस सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त कर रखा है
uttāna āsye na havir juhoti lokasya nābhir jagataḥ pratiṣṭhā | tasyāṅgam agnau kṛtākṛtaṃ ca vaiśvānaraḥ sarvam idaṃ prapede ||
ویاس نے کہا—سنیاسی کھلے منہ میں (بیرونی آگ کی طرح) ہوی نہیں ڈالتا؛ بلکہ وہ پرانوں اور باطنی قوّتوں کو آتما میں ہوم کرتا ہے۔ ایسے شخص کا پورا بدن اور کیے‑نہ کیے اعمال کا مجموعہ گویا آگ ہی کے اعضا بن جاتا ہے؛ وہ اسی ویشوانر سے ایک ہو جاتا ہے جو جانداروں کے ناف‑مقام، یعنی پیٹ میں جٹھراگنی کی صورت میں قائم ہے، جگت کا سہارا ہے اور سارے کائنات میں پھیلا ہوا ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
True renunciation is an inner yajña: instead of external offerings, one dissolves the senses, mind, and prāṇa into the Self, realizing identity with Vaiśvānara—the universal inner fire that sustains life and pervades the cosmos.
Vyāsa explains a contemplative model of sacrifice in the Śānti teachings: the sannyāsin does not perform a literal mouth-to-fire oblation, but internalizes the rite so that body and karmic account are absorbed into the cosmic Fire (Vaiśvānara), the world’s support.