Shloka 18
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
जिसे सम्पूर्ण प्राणियोंसे अभय प्राप्त है तथा जिसकी ओरसे किसी भी प्राणीको कोई भय नहीं है, उस मोहमुक्त पुरुषको किसीसे भी भय नहीं होता ।। यथा नागपदे<न्यानि पदानि पदगामिनाम् । सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौज्जरे,जैसे पैरोंद्वारा चलनेवाले अन्य प्राणियोंके सम्पूर्ण पदचिह्न हाथीके पदचिह्ममें समा जाते हैं, उसी प्रकार सारा धर्म और अर्थ अहिंसाके अन्तर्भूत है। जो किसीकी हिंसा नहीं करता, वह सदा अमृत (जन्म और मृत्युके बन्धनसे मुक्त) होकर निवास करता है
vyāsa uvāca | yasya sarvabhūtebhyo 'bhayaṃ prāptaṃ yasya ca sarvabhūtebhyo na bhayaṃ bhavati, tasya mohavimuktasya puruṣasya kutaścid api na bhayaṃ bhavati || yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām | sarvāṇy evāpidhīyante padjātāni kuñjare || evaṃ sarvo dharmo 'rthaś ca ahiṃsāyām antarbhavati | yo hi na hiṃsati kaṃcit sa sadā amṛto bhūtvā nivāsati ||
جسے تمام جانداروں کی طرف سے بےخوفی حاصل ہو، اور جس کی طرف سے کسی جاندار کو کوئی خوف نہ ہو—وہ موہ سے آزاد مرد کسی سے نہیں ڈرتا۔ جیسے پاؤں سے چلنے والے دوسرے جانداروں کے سب نقشِ قدم ہاتھی کے نقشِ قدم میں ڈھک کر اسی میں سما جاتے ہیں، اسی طرح سارا دھرم اور سارا ارتھ اہنسا کے اندر ہی شامل ہے۔ جو کسی جاندار کو ہنسا نہیں پہنچاتا، وہ ہمیشہ ‘امرت’—یعنی جنم و مرن کے بندھن سے آزاد—ہو کر رہتا ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
Non-violence (ahiṃsā) is presented as the comprehensive root of ethical life: it gathers within itself the aims of dharma (righteousness) and artha (well-being). A person who gives fearlessness to all beings, harming none, becomes inwardly fearless and moves toward ‘deathlessness’—freedom from saṃsāra.
In the didactic setting of the Śānti Parva, Vyāsa delivers a moral instruction emphasizing ahiṃsā. He uses a vivid simile—other footprints disappearing within an elephant’s footprint—to argue that diverse virtues and practical goods are ultimately contained within the single principle of non-harm.