Shloka 14
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
द्न्द्ै्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा । समा: सर्वत्र मैत्राश्व॒ सर्वभूतहिते रता:,“उस स्थितिको प्राप्त हुए मनुष्योंको सुख-दुःखादि द्वन्द्ध, मानसिक संकल्प और कर्म- संस्कार बाधा नहीं पहुँचाते। वहाँ पहुँचे हुए मानव सर्वत्र समानभाव रखते हैं, सबको मित्र मानते हैं और समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहते हैं
dvandvaiḥ yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā | samāḥ sarvatra maitrāśva sarvabhūtahite ratāḥ ||
اس حاصل شدہ حالت میں لوگ خوشی اور غم جیسے تضادات سے، نہ ذہنی ساختوں سے، اور نہ ہی پچھلے اعمال کے اثر و بہاؤ سے متاثر ہوتے ہیں۔ وہاں قائم ہو کر وہ ہر جگہ یکساں مزاج رہتے ہیں، سب کو دوست سمجھتے ہیں اور تمام جانداروں کی بھلائی میں مشغول رہتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that spiritual attainment is marked by freedom from the tyranny of opposites (pleasure/pain), from restless mental fabrications, and from karmic compulsions; the realized person becomes even-minded, universally friendly, and actively committed to the welfare of all beings.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma continues advising Yudhishthira by describing the qualities of those who have reached a higher state of realization: they are not disturbed by dualities or karmic residues and live with impartiality and compassion toward all.