Shloka 4
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
योगदोषान् समुच्छिद्य पठच यान् कवयो विदु:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
vyāsa uvāca | yogadoṣān samucchidya paṭhaca yān kavayo viduḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ویاس نے کہا—یوگ میں رکاوٹ ڈالنے والے جن عیوب کو اہلِ حکمت جانتے ہیں، انہیں پوری طرح کاٹ کر دور کر دو۔ سَتْوَگُن (صفائی و روشنی) کی پرورش سے ثابت قدم مرد نیند (سستی و تَمَس) کو مٹانے کے لائق ہو جاتا ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
Yoga requires removing inner obstacles at their root. By cultivating sattva—purity and clarity—a disciplined person becomes capable of overcoming drowsiness and sustaining wakeful, ethical self-mastery.
In the instructional discourse of the Śānti Parva, Vyāsa gives practical guidance for spiritual discipline, pointing to recognized impediments to yoga and prescribing sattva-cultivation as a means to dispel sleep and maintain steady practice.