Shloka 26
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् । अब योगसम्बन्धी सम्पूर्ण कृत्योंका वर्णन आरम्भ करता हूँ, सुनो। तात! इन्द्रिय, मन और बुद्धिकी वृत्तियोंको सब ओरसे रोककर सर्वव्यापी आत्माके साथ उनकी एकता स्थापित करना ही योगशास्त्रियोंके मतमें सर्वोत्तम ज्ञान है,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है नित्य-नियमसे रहकर योगी मुनि किसी पर्वतके शिखरपर किसी देववृक्षके समीप या एकान्त मन्दिरमें अथवा वृक्षोंके सम्मुख बैठकर तीन समय (सबेरे तथा रातके पहले और पिछले पहरोंमें) योगका अभ्यास करे ।। संनियम्येन्द्रियग्रामं कोछ्ठे भाण्डमना इव । एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मन: द्रव्य चाहनेवाले मनुष्य जैसे सदा द्रव्यसमुदायको कोठेमें बाँध करके रखता है, उसी तरह योगका साधक भी इन्द्रिय-समुदायको संयममें रखकर हृदयकमलमें स्थित नित्य आत्माका एकाग्रभावसे चिन्तन करे। मनको योगसे उद्विग्न न होने दे
ātmāno vyāpinastāta jñānam etad anuttamam | atha yogasambandhī sampūrṇa-kṛtyānāṃ varṇanam ārabhye, śṛṇu | tāta! indriya-mano-buddhi-vṛttīḥ sarvataḥ saṃyamya sarvavyāpinā ātmanā saha tāsāṃ ekatā-sthāpanam eva yogāśāstrīyāṇāṃ mate sarvottamaṃ jñānam | sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvadbhiḥ yogasya ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapna iti pañca doṣāḥ proktāḥ, tān samūlam ucchedayet | teṣu krodhaṃ śamena jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāṃ nirākartuṃ śaknoti | nitya-niyama-stho yogī muniḥ parvata-śikhare deva-vṛkṣa-samīpe vā ekānta-mandire vā vṛkṣāṇāṃ sammukhe vā niṣaṇṇaḥ tri-kālaṃ (prātaḥ, rātrau pūrva-prahare ca paścima-prahare ca) yogābhyāsaṃ kuryāt || saṃniyamya indriya-grāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍam iva | ekāgraṃ cintayen nityaṃ yogān nodvijayet manaḥ ||
ویاس نے کہا—اے عزیز، سراسر پھیلے ہوئے آتما کے باب میں یہ علم بے مثال ہے۔ اب میں یوگ سے وابستہ مکمل طریقِ عمل بیان کرتا ہوں—سنو۔ حواس، من اور بدھی کی حرکتوں کو ہر سمت سے روک کر انہیں سرواسر آتما کے ساتھ یگانگت میں قائم کرنا—یوگ کے آچاریوں کے نزدیک یہی اعلیٰ ترین علم ہے۔ سَتّو کی پرورش سے ثابت قدم سالک نیند (سستی و کسل) کو کاٹ دینے کے لائق ہوتا ہے۔ اہلِ دانش یوگ کے پانچ عیوب بتاتے ہیں—کام، کرودھ، لوبھ، بھَے اور پانچواں سوپن (خواب)؛ انہیں جڑ سے اکھاڑ دینا چاہیے۔ کرودھ کو شَم (ضبطِ نفس) سے مغلوب کرے، کام کو سنکلپ (ارادے/خواہش) کے ترک سے شکست دے، اور سَتّو کی افزائش سے دھیر مرد نیند پر غالب آ جائے۔ نِتیہ نِیَموں میں قائم یوگی مُنی پہاڑ کی چوٹی پر، دیوی درخت کے قریب، کسی خلوت گاہ/مندر میں یا درختوں کے روبرو بیٹھ کر تینوں اوقات میں یوگ کا अभ्यास کرے۔ جیسے مال کا خواہاں آدمی سامان کو گودام میں بند کر رکھتا ہے، ویسے ہی حواس کے ‘گاؤں’ کو قابو میں رکھ کر دل کے کنول میں بسنے والے نِتیہ آتما کا یکسوئی سے دھیان کرے، اور من کو یوگ سے مضطرب نہ ہونے دے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The highest knowledge is to restrain the senses, mind, and intellect and establish their unity with the all-pervading Self. Yoga requires disciplined practice, removal of key inner faults (desire, anger, greed, fear, and dream/sleep-based distraction), and steady contemplation of the Self with one-pointed attention.
Vyāsa instructs a listener in the Shānti Parva on practical yogic discipline: where and when to practice, how to restrain the senses, which psychological obstacles must be uprooted, and how sattva and calm self-restraint support sustained meditation on the Self in the heart.