Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ویاس نے کہا: “حواس کے ذریعے پرموہ (مدہوشی)، بھرم (غلط فہمی) اور چِتّ کا بھنور اٹھتا ہے—سونگھنے سے، سننے اور دیکھنے سے؛ ذائقہ اور لمس سے عجیب دلکشیوں کا جال بنتا ہے؛ اور سردی و گرمی کے تجربے سے ذہن میں ہوا جیسی بے قراری بھڑک اٹھتی ہے۔ سَتّو کی پرورش سے ثابت قدم شخص نیند (سستی اور غفلت) کو کاٹ دینے کے لائق ہو جاتا ہے۔ اس لیے یوگ میں بتائے گئے پانچ دُشمن—کام، کرودھ، لوبھ، بھَے اور پانچواں سوپن/نیند—اِنہیں جڑ سے اکھاڑ دینا چاہیے۔ غصے کو شَم (ضبطِ نفس) سے مغلوب کرے، خواہش کو ضدی ارادے کے ترک سے شکست دے، اور سَتّو کے ابھ्यास سے نیند کو دور کرے۔”
व्यास उवाच
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.