Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:

vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |

ویاس نے کہا: “حواس کے ذریعے پرموہ (مدہوشی)، بھرم (غلط فہمی) اور چِتّ کا بھنور اٹھتا ہے—سونگھنے سے، سننے اور دیکھنے سے؛ ذائقہ اور لمس سے عجیب دلکشیوں کا جال بنتا ہے؛ اور سردی و گرمی کے تجربے سے ذہن میں ہوا جیسی بے قراری بھڑک اٹھتی ہے۔ سَتّو کی پرورش سے ثابت قدم شخص نیند (سستی اور غفلت) کو کاٹ دینے کے لائق ہو جاتا ہے۔ اس لیے یوگ میں بتائے گئے پانچ دُشمن—کام، کرودھ، لوبھ، بھَے اور پانچواں سوپن/نیند—اِنہیں جڑ سے اکھاڑ دینا چاہیے۔ غصے کو شَم (ضبطِ نفس) سے مغلوب کرے، خواہش کو ضدی ارادے کے ترک سے شکست دے، اور سَتّو کے ابھ्यास سے نیند کو دور کرے۔”

प्रमोहःdelusion
प्रमोहः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमोह
FormMasculine, Nominative, Singular
भ्रमःconfusion, error
भ्रमः:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रम
FormMasculine, Nominative, Singular
आवर्तःwhirl, dizziness
आवर्तः:
Karta
TypeNoun
Rootआवर्त
FormMasculine, Nominative, Singular
घ्राणम्smell (sense), nose
घ्राणम्:
Karta
TypeNoun
Rootघ्राण
FormNeuter, Nominative, Singular
श्रवणदर्शनेhearing and seeing
श्रवणदर्शने:
Karta
TypeNoun
Rootश्रवणदर्शन
FormNeuter, Nominative, Dual
अद्भुतानिwondrous (things)
अद्भुतानि:
Karta
TypeAdjective
Rootअद्भुत
FormNeuter, Nominative, Plural
रसस्पर्शेin taste and touch
रसस्पर्शे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरसस्पर्श
FormMasculine, Locative, Dual
शीतोष्णेin cold and heat
शीतोष्णे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशीतोष्ण
FormNeuter, Locative, Dual
मारुताकृतिःwind-like form/motion
मारुताकृतिः:
Karta
TypeNoun
Rootमारुताकृति
FormFeminine, Nominative, Singular
सत्त्वसंसेवनात्from/by the practice of sattva (purity)
सत्त्वसंसेवनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसत्त्वसंसेवन
FormNeuter, Ablative, Singular
धीरःsteadfast (man)
धीरः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular
निद्राम्sleep
निद्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिद्रा
FormFeminine, Accusative, Singular
उच्छेत्तुम्to cut off, to eliminate
उच्छेत्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउद्-छिद्
FormTumun (infinitive)
अर्हतिis able/fit (to), deserves
अर्हति:
Karta
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa

Educational Q&A

Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.

In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.