अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतो$क्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठतति,उस सूक्ष्मस्वरूप परमात्मासे बढ़कर सूक्ष्मतर वस्तु कोई नहीं है, उससे बढ़कर स्थूलतर वस्तु भी कोई नहीं है। उसके सब ओर हाथ पैर हैं, सब ओर नेत्र, सिर और मुख हैं तथा सब ओर कान हैं। वह संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित है
sarvataḥ-pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣi-śiro-mukham | sarvataḥ-śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||
وہ برتر حقیقت ہر سمت ہاتھ اور پاؤں رکھتی ہے؛ ہر سمت آنکھیں، سر اور چہرے رکھتی ہے؛ اور اس دنیا میں ہر سمت سماعت رکھتی ہے۔ وہ سب کو گھیر کر، ہر شے میں سرایت کیے ہوئے قائم ہے۔
व्यास उवाच
The verse teaches the omnipresence and all-pervading nature of the Supreme Self (Paramātman/Brahman): it is symbolically described as having hands, feet, eyes, heads, faces, and ears everywhere, meaning it is the underlying reality present in and through all beings and directions.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and right understanding, Vyāsa speaks a contemplative description of the Supreme Reality, shifting the listener from a limited, body-bound view of self to a universal vision that supports equanimity and dharmic conduct.