Shloka 263
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
सर्वेडन्त:स्था इमे लोका बाह्[मेषां न किंचन । वह परमात्मा न ऊपर है न नीचे और न वह अगल-बगलमें अथवा बीचमें ही है। कोई भी स्थानविशेष उसको ग्रहण नहीं कर सकता, वह परमात्मा किसी एक स्थानसे दूसरे स्थानको नहीं जाता है। ये सम्पूर्ण लोक उसके भीतर ही स्थित हैं, इनका कोई भी भाग या प्रदेश उस परमात्मासे बाहर नहीं है
sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyaṃ eṣāṃ na kiṃcana | sa paramātmā na ūrdhvaṃ na adho na tiryak na madhye 'pi | na kaścid deśaviśeṣas taṃ grahītuṃ śaknoti | sa paramātmā naikasmin deśe sthitvā anyadeśaṃ gacchati | ime samastā lokāḥ tasyaiva antar eva sthitāḥ | eṣāṃ kaścid aṃśo vā pradeśo vā tasya bahiḥ na vidyate ||
ویاس نے کہا—یہ تمام جہان خودی (آتما) کے اندر ہی قائم ہیں؛ ان کا کوئی حصہ بھی اُس سے باہر نہیں۔ وہ پرماتما نہ ‘اوپر’ ہے، نہ ‘نیچے’، نہ پہلو میں، نہ ‘درمیان’ کی کسی حد میں مقید۔ کوئی مخصوص مقام اسے سمیٹ یا گرفت میں نہیں لے سکتا، اور وہ ایک جگہ سے دوسری جگہ جاتا بھی نہیں۔ تمام عوالم اسی میں ٹھہرے ہوئے ہیں؛ ان کا کوئی جز یا خطہ پرماتما سے باہر نہیں۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Paramātmā) is all-pervading and cannot be confined by spatial categories like above/below/inside/outside; all worlds exist within Him, and nothing lies outside Him. This reframes reality from location-based thinking to an all-encompassing spiritual ground.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa delivers a philosophical teaching: he describes the Paramātmā as unmoving, unbounded by place, and the inner support of all realms—guiding the listener toward contemplative understanding rather than ritual or worldly measurement.