Shloka 13
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्व॒ स््वभावश्वलेतना मन: । प्राणापानौ च जीवश्व नित्यं देहेषु देहिनाम्,इन्द्रियाँ, इन्द्रियोंके रूप, रस आदि विषय, स्वभाव [शीतोष्णादि धर्म], चेतना-, मन, प्राण, अपान और जीव--ये देहधारियोंके शरीरोंमें सदा विद्यमान रहते हैं
indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ | prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām ||
ویاس نے کہا—حواس، حواس کے موضوعات (جیسے صورت و ذائقہ وغیرہ)، فطری مزاج (سردی و گرمی جیسی کیفیات)، شعور، من، سانس کے دو بہاؤ (پران اور اپان) اور جیو—یہ سب مجسم جانداروں کے بدنوں میں ہمیشہ موجود رہتے ہیں۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse enumerates the constant constituents of embodied existence—senses, sense-objects, innate constitution, consciousness, mind, vital breaths, and the individual life-principle—encouraging discernment between the operating factors within the body and the deeper Self that should not be confused with them.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa is explaining to the listener the elements that are invariably present in living bodies, setting up a framework for understanding how experience and action arise through the senses, mind, and vital forces.