Shloka 22
Jñāna-plava (The Raft of Knowledge): Svabhāva, Prajñā, and the Ascent to Ātmajñāna
तत्त्वज्ञ पुरुषको चाहिये कि वह अपमानको अमृतके समान समझकर उससे संतुष्ट हो और विद्वान् मनुष्य सम्मानको विषके तुल्य समझकर उससे सदा डरता रहे ।। अवज्ञात:ः सुखं शेते इह चामुत्र चाभयम् । विमुक्त: सर्वदोषेभ्यो योडवमन्ता स बध्यते,सम्पूर्ण दोषोंसे मुक्त महात्मा पुरुष अपमानित होनेपर भी इस लोक और परलोकमें निर्भय होकर सुखसे सोता है; परंतु उसका अपमान करनेवाला पुरुष पापाबन्धनमें पड़ जाता है
jaigīṣavya uvāca | tattvajñaḥ puruṣaḥ kāmayed yat sa apamānaṃ amṛtavat manyamānaḥ tena tuṣyeta, vidvān tu mānaṃ viṣavat manyamānaḥ tasmāt sadā bibheti || avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cābhayam | vimuktaḥ sarvadoṣebhyo yo ’vamantā sa badhyate ||
حقیقت شناس مرد کو چاہیے کہ بے عزتی کو امرت کی طرح سمجھ کر اسی میں قناعت کرے، اور دانا آدمی عزت و تکریم کو زہر کے مانند جان کر ہمیشہ اس سے ہوشیار رہے۔ جسے نظرانداز کیا جاتا ہے وہ اس دنیا میں بھی اور اگلے جہان میں بھی بے خوف ہو کر آرام سے سوتا ہے، کیونکہ وہ ہر عیب سے آزاد ہوتا ہے؛ مگر جو اسے رسوا کرتا ہے وہ گناہ کے بندھن میں جکڑ جاتا ہے۔
जैगीषव्य उवाच
Educational Q&A
Treat dishonor as spiritually beneficial—like nectar—because it reduces ego and loosens attachment; treat honor as dangerous—like poison—because it inflates pride and invites downfall. The insulted person who remains steady gains fearlessness, while the insulter accrues binding demerit.
Within the Shanti Parva’s dharma instruction, the sage Jaigīṣavya delivers a moral maxim: the wise should not chase public esteem, and should endure contempt without inner disturbance, emphasizing karmic consequences for both the patient sufferer and the aggressor.