Shloka 16
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ । कृतं हि तत् कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापर:,सम्पूर्ण जगत्का संहार और सृष्टि--इन दोनों कार्योको कौन करता है? वह सब प्राणियोंके कर्मोद्धारा ही किया गया है और उसका भी प्रयोजक कोई और (ईश्वर) ही है
śakra uvāca | ko hi lokasya kurute vināśa-prabhavāv ubhau | kṛtaṃ hi tat kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ |
شکر نے کہا—دنیا کے لیے فنا اور پیدائش—یہ دونوں کون برپا کرتا ہے؟ یہ تو جانداروں کے اپنے کیے ہوئے اعمال سے ہی واقع ہوتا ہے؛ مگر ان اعمال کے پیچھے بھی ایک اور محرّک—خدا—کارفرما ہے۔
श॒क्र उवाच
Educational Q&A
The verse balances human moral responsibility with a higher metaphysical causality: worldly creation and destruction unfold through beings’ own actions (karma), yet the ultimate enabling/impelling principle behind action is a higher power (Īśvara).
Śakra (Indra) speaks in a didactic exchange in the Śānti Parva, reflecting on the causes behind cosmic events. He frames world-processes as arising from karma while also pointing to a transcendent instigator beyond the visible agents.