Shloka 43

Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra

Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability

Devanagari script

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत्‌ । प्रतिसम्मिश्रिते जीवेडगृह्ममाणे च सर्वतः,जीवके ब्रह्ममें विलीन हो जानेपर उसके नाम-रूपका किसी प्रकार भी ग्रहण नहीं हो सकता। ऐसी दशामें मृत्युके पश्चात्‌ जीवकी संज्ञा कैसे रहेगी?

Transliteration

evaṁ sati kutaḥ saṁjñā pretyabhāve punar bhavet | pratisaṁmiśrite jīve grahīyamāṇe ca sarvataḥ ||

Translation

اگر ایسا ہی ہے تو موت کے بعد جیوا کی کوئی سنجنا (جداگانہ شناخت) کہاں سے باقی رہے گی، یا وہ پھر کیسے پیدا ہوگی؟ جب جیوا ہر طرح سے برہمن میں پوری طرح گھل مل کر ہر جانب سے محیط و مقبوض ہو جائے، تو اس کا نام و روپ کسی طور بھی قابلِ ادراک نہیں رہتا۔ ایسی حالت میں موت کے بعد جیوا کی سنجنا کیسے باقی رہ سکتی ہے؟

Word by Word

एवम्thus, in this way

सतिwhen (this) is so; in such a situation

कुतःwhence? how? from where?

संज्ञाdesignation, name/identity, notion

प्रेत्यhaving died; after death

अभावेin non-existence; in absence

पुनःagain

भवेत्could be; would exist

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma

jiva

Brahman

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes