Shloka 32
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
श्रीत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्द: श्रोत्रं समाश्रित: । नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा,शब्दका आधार श्रोत्रेन्द्रिय है और श्रोत्रेन्द्रियका आधार आकाश है; अतः वह आकाशरूप ही है। ऐसी स्थितिमें शब्दका अनुभव करते समय आकाश और श्रोत्र--ये दोनों ही ज्ञान अथवा अज्ञानके विषय नहीं होते हैं-
śrotraṁ vyomāśritaṁ bhūtaṁ śabdaḥ śrotraṁ samāśritaḥ | nobhayaṁ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā ||
شروتر (قوۂ سماعت) کا سہارا آکاش ہے اور شبد (آواز) کا سہارا شروتر ہے۔ اس لیے شبد کے ادراک کے وقت آکاش اور شروتر—یہ دونوں—نہ علم کے موضوع بنتے ہیں نہ جہل کے؛ وہ تو محض سہارے اور شرطِ امکان کے طور پر قائم رہتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In perceiving sound, the ear and space are not themselves the objects known; they are the supporting conditions. This encourages discrimination between (1) the object perceived (sound) and (2) the instruments/grounds that enable perception (ear and space), a step toward non-confusion and detachment in self-knowledge.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues a philosophical analysis of perception and the elements. He explains the dependence-chain—sound depends on the ear, and the ear depends on space—to clarify how experience arises without making its supports into the direct content of cognition.