Shloka 7
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
कार्य व्यासक्तमनस: संकल्पो जाग्रतो हापि । यद्वन्मनोरथैश्वर्य स्वप्ने तद्धन्मनोगतम्,जैसे जाग्रत-अवस्थामें विभिन्न कार्योमें आसक्त-चित्त हुए मनुष्यके संकल्प मनोराज्यकी ही विभूति हैं, उसी प्रकार स्वप्नके भाव भी मनसे ही सम्बन्ध रखते हैं
kāryavyāsaktamanasaḥ saṅkalpo jāgrato hāpi | yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvad manogataṃ ||
بھیشم نے کہا— بیداری کی حالت میں بھی جس شخص کا ذہن مختلف کاموں میں منہمک ہو، اس کے سنکلپ محض باطن کے ‘خیالی راج’ کی شان ہوتے ہیں۔ اسی طرح خواب میں جو کیفیات اور مناظر ظاہر ہوتے ہیں، وہ بھی صرف من (ذہن) ہی سے اٹھتے اور اسی سے وابستہ ہوتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Both waking intentions and dream experiences are mind-made constructions; recognizing their mental basis supports self-mastery and clearer ethical discernment.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on inner life and right understanding; here he explains that the mind generates both waking resolves and dream imagery, emphasizing the primacy of mental discipline.