Shloka 19
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
मध्ये च हृदयस्यैका शिरा तत्र मनोवहा । शुक्रे संकल्पजं नृणां सर्वगात्रै्विमुड्चति,हृदयके मध्यभागमें एक मनोवहा नामकी नाड़ी है जो पुरुषोंक कामविषयक संकल्पके द्वारा सारे शरीरसे वीर्यको खींचकर बाहर निकाल देती है
madhye ca hṛdayasyaikā śirā tatra manovahā | śukre saṅkalpajaṃ nṛṇāṃ sarvagātrair vimucyati ||
دل کے عین وسط میں ‘منوواہا’ نام کی ایک ہی نالی (ناڑی) ہے جو ذہن کو لے جانے والی ہے۔ جب مرد میں خواہش سے پیدا ہونے والا ارادہ (سنکلپ) اٹھتا ہے تو وہ منی پر اثر ڈال کر اسے تمام اعضا سے کھینچ کر خارج کر دیتی ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links mental intention (saṅkalpa), especially desire-oriented resolve, with bodily processes, implying an ethical lesson: mastery of the mind is crucial for mastery of the senses and for brahmacarya/self-restraint.
In Bhīṣma’s instruction in the Śānti Parva, he explains a traditional mind–body mechanism: a ‘manovahā’ channel in the heart is said to transmit mental resolve and thereby affect the movement and discharge of semen throughout the body.