Shloka 8
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्र स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्,यह जन्म-मरणका प्रवाहरूप संसार चक्रके समान घूम रहा है। अव्यक्त उसकी नाभि है। व्यक्त (देह और इन्द्रिय आदि) उसके अरे हैं। सुख-दुःख, इच्छा आदि विकार इसकी नेमि हैं। आसक्ति धुरा है। यह चक्र निश्चितरूपसे घूमता रहता है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इस चक्रपर चालक बनकर बैठा हुआ है
Bhīṣma uvāca: avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam ||
بھیشم نے کہا—یہ سنسار کا چکر یقیناً اور لگاتار گھومتا رہتا ہے۔ اس کی نابی اَویَکت ہے؛ اس کے پر (spokes) وِیَکت صورتیں ہیں—جسم اور اندریاں وغیرہ؛ اس کی کمان (rim) خوشی، غم، خواہش اور ایسے ہی دیگر وِکار ہیں؛ اس کا محور (axle) آسکتی ہے۔ اور اس پر کھیت্রجْञ (جیواتما) سارتھی کی طرح بیٹھا ہے۔ یوں جنم اور مرن کی دھارا گردش کرتی رہتی ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents saṃsāra as a wheel driven by attachment: the unmanifest ground becomes manifest experience, producing changing states like pleasure, pain, and desire. The kṣetrajña (self) is implicated as the ‘driver’ so long as it identifies with the wheel; freedom lies in discerning this mechanism and loosening attachment.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he uses a vivid metaphor—the wheel—to explain how embodied life revolves through birth and death under the forces of manifestation and mental modifications.