Shloka 31
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
इस भूतलपर रहनेवाला मनुष्य यद्यपि इस पृथ्वीका अन्त नहीं देखता है तो भी कहीं- न-कहीं इसका अन्त अवश्य है, ऐसा समझो। जैसे समुद्रमें लहरोंद्वारा ऊपर-नीचे होते हुए जहाजको प्रवाहके अनुकूल बहती हुई हवा तटपर लगा देती है, उसी प्रकार संसारसमुद्रमें गोता लगाते हुए मनुष्यको अनुकूल वातावरण संसारसागरसे पार कर देता है ।। दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो यथा भवेदपगतरश्मिमण्डल: । तथा हासौ मुनिरिह निर्विशेषवान् स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्,सम्पूर्ण जगत्का प्रकाशक सूर्य प्रकाशरूपी गुणको पाकर भी अस्ताचलको जाते समय अपने किरणसमूहको समेटकर जैसे निर्गुण हो जाता है, उसी प्रकार भेदभावसे रहित हुआ मुनि यहाँ अविनाशी निर्गुण ब्रह्ममें प्रवेश कर जाता है
bhīṣma uvāca |
ayaṁ bhūtale paryavasthito manuṣyo yady api pṛthivyā antaṁ na paśyati tathāpi kvacid asyā antaḥ avaśyam asti—iti budhyasva | yathā samudre taraṅgair ūrdhva-adhastād bhavann api nauḥ pravāhānukūlayā vāyunā taṭe pratiṣṭhāpyate, tathā saṁsāra-samudre nimajjan manuṣyaḥ anukūlena vātena saṁsāra-sāgarāt pāraṁ nīyate ||
divākaro guṇam upalabhya nirguṇo yathā bhaved apagata-raśmi-maṇḍalaḥ |
tathā hāsau munir iha nirviśeṣavān sa nirguṇaṁ praviśati brahma cāvyayam ||
بھیشم نے کہا—اگرچہ اس بھوتل پر رہنے والا انسان زمین کا انتہا نہیں دیکھتا، پھر بھی سمجھ لو کہ کہیں نہ کہیں اس کا انجام ضرور ہے۔ جیسے سمندر میں موجوں سے اوپر نیچے ہونے والا جہاز بھی دھار کے موافق سازگار ہوا سے کنارے لگ جاتا ہے، ویسے ہی سنسار کے سمندر میں غوطے کھاتا انسان سازگار روحانی فضا کے سبب پار ہو جاتا ہے۔ اور جیسے سورج، روشنی کی صفت رکھتے ہوئے بھی غروب کے وقت اپنے دائرۂ شعاع کو سمیٹ کر گویا بے صفت ہو جاتا ہے، اسی طرح امتیاز سے پاک مُنی یہاں لازوال، بے صفت برہمن میں داخل ہو جاتا ہے۔
भीष्म उवाच