Shloka 19
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
खं वायुमग्निं सलिल॑ तथोर्वी समन्ततो<भ्याविशते शरीरी । नानाश्रया: कर्मसु वर्तमाना: श्रोत्रादय: पञठ्च गुणान् श्रयन्ते,देहाभिमानी जीव जब शरीर छोड़ता है, तब उस शरीरमें जो आकाशका अंश होता है, वह सब प्रकारसे आकाशमें, वायुका अंश वायुमें, अग्निका अंश अग्निमें, जलका अंश जलमें तथा पृथ्वीका अंश पृथ्वीमें विलीन हो जाता है। किंतु इन नाना भूतोंके आश्रित जो श्रोत्र आदि तत्त्व हैं, वे विलीन न होकर अपने-अपने कर्मोमें प्रवृत्त रहते हैं और दूसरे शरीरमें जाकर पाँचों भूतोंका आश्रय ले लेते हैं
khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ tathorvī samantato 'bhyāviśate śarīrī | nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇān śrayante ||
بھیشم نے کہا—جب مجسّم جیو (روحِ مجسّم) بدن کو چھوڑتا ہے تو بدن میں موجود آکاش کا حصہ ہر طرف آکاش میں، وایو کا حصہ وایو میں، اگنی کا حصہ اگنی میں، جل کا حصہ جل میں اور پرتھوی کا حصہ پرتھوی میں لَی ہو جاتا ہے۔ لیکن ان گوناگوں بھوتوں پر قائم شروتر (سماعت) وغیرہ کے اندریہ-تتّو فنا نہیں ہوتے؛ وہ اپنے اپنے کرم کے مطابق سرگرم رہتے ہیں اور دوسرے بدن میں جا کر پھر پانچ مہابھوتوں کا سہارا اختیار کر لیتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The gross body is composed of the five great elements and, at death, those elemental portions return to their cosmic sources. However, the sense-faculties and subtle instruments do not simply vanish; driven by karma they continue their functional continuity and take up a new bodily basis, explaining moral responsibility across lives.
In Bhīṣma’s instruction during the Śānti Parva, he explains the process of dying and transition: the physical constituents dissolve back into space, air, fire, water, and earth, while the operative faculties (like hearing) persist and proceed—under karmic momentum—toward another embodiment.