Shloka 8
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
चतुर्लक्षणवर्ज तु चतुष्कारणवर्जितम् | अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्क्लमम्,इतना ही नहीं, वह दृष्टि, श्रुति, मति और विज्ञाति-इन चार लक्षणोंसे रहित हैः। ज्ञानके कारणभूत प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और शब्द--इन चारोंसे वह परे है। वहाँ इष्ट विषयकी प्राप्तिसे होनेवाले हर्ष और उसके भोगजनित आनन्दका भी अभाव है। वह शोक और श्रमसे भी सर्वथा रहित है
caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam | apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam ||
بھیشم نے کہا—وہ اعلیٰ ترین حالت دید، سماعت، فکر اور ادراک—ان چار علامتوں سے خالی ہے۔ نیز وہ عام علم پیدا کرنے والے چار ذرائع—حسّی ادراک (پرتیکش)، قیاس (انومان)، تشبیہ/موازنہ (اوپمان) اور لفظی شہادت (شبد)—سے بھی ماورا ہے۔ وہاں نہ مطلوب شے کے حصول پر سرور پیدا ہوتا ہے، نہ اس کے بھوگ سے جنم لینے والی لذت؛ وہ غم اور تھکن سے بالکل پاک ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma describes liberation as a condition beyond the ordinary operations of mind and senses and beyond the usual instruments of knowing (pramāṇas). Because it is not an object of acquisition or enjoyment, it is untouched by elation, pleasure, grief, or fatigue—pointing to equanimity and transcendence of worldly dualities.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good. Here he characterizes the ultimate state (mokṣa/brahma-nirvāṇa) by negation—explaining what it is not—so the listener does not mistake it for any sensory, emotional, or conceptual experience.