Shloka 17
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्िता: । सहसा वारिणासिक्ता न यान्ति परिभावनम्,जैसे धूलि, भस्म और सूखे गोबरके चूर्णकी अलग-अलग इकट्टी की हुई ढेरियोंपर जल छिड़का जाय तो वे सहसा जलसे भीगकर इतनी तरल नहीं हो सकतीं कि उनके द्वारा कोई आवश्यक कार्य किया जा सके; क्योंकि बार-बार भिगोये बिना वह सूखा चूर्ण थोड़ा-सा भीगता है, पूरा नहीं भीगता; परंतु उसको यदि बार-बार जल देकर क्रमसे भिगोया जाय तो धीरे-धीरे वह सब गीला हो जाता है, उसी प्रकार योगी विषयोंकी ओर बिखरी हुई इन्द्रियोंको धीरे-धीरे विषयोंकी ओरसे समेटे और चित्तको ध्यानके अभ्याससे क्रमशः स्नेहयुक्त बनावे। ऐसा करनेपर वह चित्त भलीभाँति शान्त हो जाता है
bhīṣma uvāca | pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaḥ sthitāḥ | sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanam |
جس طرح گرد، راکھ اور سوکھے گوبر کے سفوف کے ڈھیر پر یکایک پانی چھڑک دینے سے وہ فوراً پوری طرح تر ہو کر قابلِ کار نہیں بنتے، اسی طرح من بھی اچانک زور لگانے سے ثابت قدم دھیان کے لائق نہیں ہوتا۔ بار بار اور بتدریج تر کرنے سے ہی وہ خشک سفوف اندر تک نرم ہوتا ہے؛ اسی طرح یوگی کو چاہیے کہ موضوعات کی طرف بکھری ہوئی اندریوں کو صبر کے ساتھ آہستہ آہستہ سمیٹے اور دھیان کے مسلسل अभ्यास سے چتّ کو رفتہ رفتہ نرم، مانوس اور پرسکون بنائے—تبھی وہ حقیقتاً پرشانت ہوتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Mental steadiness is not achieved by sudden force; like dry heaps that need repeated wetting, the senses and mind must be trained gradually through sustained practice, leading to genuine calm and fitness for contemplation.
In Bhishma’s instruction to Yudhishthira in the Shanti Parva, he uses a practical household analogy—sprinkling water on dry heaps—to explain how a yogin should patiently withdraw the senses and soften the mind through repeated meditative practice.