Shloka 60
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद् भयं भवेत् | न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्,अज्ञानियोंके लिये जो महान् भयका स्थान है, उसी संसारसे ज्ञानी पुरुषोंको भय नहीं होता। ज्ञान होनेपर सबको एक-सी ही गति (मुक्ति) प्राप्त होती है। किसीको उत्कृष्ट या निकृष्ट गति नहीं मिलती; क्योंकि गुणोंका सम्बन्ध रहनेपर ही उनके तारतम्यके अनुसार प्राप्त होनेवाली गतिमें भी असमानता बतायी जाती है (ज्ञानीका गुणोंसे सम्बन्ध नहीं रहता)
na bhavati viduṣāṁ tato bhayaṁ yad aviduṣāṁ sumahad bhayaṁ bhavet | na hi gatir adhikāsti kasyacit sati hi guṇe pravadanty atulyatām ||
جو یہی سنسار جاہلوں کے لیے بڑے خوف کا سبب بنتا ہے، وہی اہلِ علم کے لیے خوف کا باعث نہیں بنتا۔ کسی کی آخری گتی (منزل) کسی سے بلند یا پست نہیں؛ جب تک گُنوں کا تعلق باقی رہے تبھی گُنوں کے مطابق نابرابر انجام کہے جاتے ہیں۔ مگر جس عارف کا گُنوں سے بندھن چھوٹ گیا ہو، اس پر ایسی درجہ بندی لاگو نہیں ہوتی۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance makes saṁsāra terrifying, while true knowledge removes fear. Ultimate liberation is not graded as higher or lower for different persons; perceived differences in 'destiny' belong to the realm where the guṇas still operate. When one is free from attachment to the guṇas through knowledge, such inequality no longer applies.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he contrasts the ignorant person’s fear of worldly existence with the wise person’s fearlessness, and explains that talk of superior/inferior outcomes pertains only to those still conditioned by the guṇas.