Shloka 16
अपि चात्र माल्याभरणवत्त्रा भ्यड्डनित्योप भोग- नृत्यगीतवादित्रश्नुतिसुखनयनाभिरामदर्शनानां प्राप्तिर्भ- क्ष्यभोज्यलेह्पेयचोष्याणाम भ्यवहार्याणां विविधाना-मुपभोग: । स्वविहारसंतोष: कामसुखा-वाप्तिरिति,इसके सिवा इस गृहस्थ-आश्रममें फूलोंकी माला, नाना प्रकारके आभूषण, वस्त्र, अंगराग (तेल-उबटन), नित्य उपभोगकी वस्तु, नृत्य, गीत, वाद्य, श्रवणसुखद शब्द और नयनाभिराम रूपके दर्शनकी भी प्राप्ति होती है। भक्ष्य, भोज्य, लेह, पेय और चोष्यरूप नानाप्रकारके भोजनसम्बन्धी पदार्थ खाने-पीनेको भी मिलते हैं। अपने उद्यानमें घूमने- फिरनेका आनन्द प्राप्त होता है और कामसुखकी भी उपलब्धि होती है
bharadvāja uvāca | api cātra mālyābharaṇa-vastrāṅga-rāgā nityopabhoga-nṛtya-gīta-vāditra-śruti-sukha-nayanābhirāma-darśanānāṃ prāptir bhakṣya-bhojya-lehya-peya-coṣyāṇām abhyavahāryāṇāṃ vividhānām upabhogaḥ | sva-vihāra-santoṣaḥ kāma-sukhāvāptir iti |
بھاردواج نے کہا—مزید یہ کہ گِرہستھ آشرم میں پھولوں کی مالائیں، طرح طرح کے زیورات، عمدہ لباس اور خوشبودار اَنگراغ (تیل/اُبٹن) میسر آتے ہیں؛ روزمرّہ کی لذّتیں جیسے رقص، گیت اور ساز بھی حاصل ہوتے ہیں؛ کانوں کو بھلے لگنے والی آوازیں اور آنکھوں کو بھانے والے مناظر بھی نصیب ہوتے ہیں۔ نیز بھکشّ، بھوجّ، لہیہ، پَیَے اور چوشّ—یعنی چبانے، کھانے، چاٹنے، پینے اور چوسنے کے قابل—طرح طرح کی غذائیں بھی میسر ہوتی ہیں۔ اپنے ہی باغوں میں سیر کا اطمینان اور کامسُکھ کی دستیابی بھی ہوتی ہے۔
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse catalogs the comforts and sensory attractions available in the gṛhastha-āśrama—luxury, entertainment, rich foods, and sexual pleasure—implicitly highlighting why discipline and dharma are necessary: these legitimate enjoyments can also become sources of attachment if pursued without restraint.
In Śānti Parva’s discourse on conduct and life-stages, Bharadvāja is describing the householder’s mode of life, emphasizing the readily available pleasures and amenities that characterize domestic prosperity.