Shloka 5
Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
संश्लेषो यदि वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्न्यत् सलिलभाजनम्,यदि वायुके साथ जीवका दृढ़ संयोग है और उसीके कारण वह वायुके साथ ही नष्ट हो जाता है, तब तो जैसे जलपात्रमें पत्थर भरकर उसे कोई समुद्रमें डाल दे और वह डूब जाय, उसी प्रकार वायुके सम्पर्कसे ही जीवका विनाश मानना पड़ेगा। उस दशामें जैसे प्रस्तरसे पृथक् जलपात्रकी उपलब्धि होती है, उसी प्रकार प्राणवायुसे पृथक् जीवकी उपलब्धि होनी चाहिये
saṃśleṣo yadi vātena yadi tasmāt praṇaśyati | mahārṇava-vimuktatvād anyat salila-bhājanam ||
اگر وायु کے ساتھ جیو کا مضبوط اتصال ہو اور اسی وायु کے سبب وہ وायु کے ساتھ ہی فنا ہو جائے، تو ماننا پڑے گا کہ محض وायु کے لمس سے ہی جیو کا زوال واقع ہوتا ہے۔ یہ ایسا ہے جیسے پتھروں سے بھر کر ایک آب-برتن کو مہاسागर میں ڈال دیا جائے اور وہ ڈوب جائے؛ اس حالت میں بھی جیسے پتھروں سے جدا برتن مل سکتا ہے، ویسے ہی پران-وایو سے جدا ‘جیو’ بھی قابلِ ادراک ہونا چاہیے۔
भरद्वाज उवाच