Shloka 38
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्,एष सप्तविध: प्रोक्तो गुण आकाशसम्भव: । आकाशका एकमात्र गुण शब्द ही माना गया है। उस शब्दगुणका अनेक भेदोंमें जो विस्तार हुआ है, उसका वर्णन करता हूँ--षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत तथा निषाद--ये आकाशजनित शब्द गुणके सात भेद बताये गये हैं, जिन्हें जानना चाहिये
tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva tat smṛtam | tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam | eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasambhavaḥ |
اس باب میں آکاش (فضا) کا ایک ہی گُن یاد کیا گیا ہے—یعنی ‘شبد’ (آواز). اب میں اس آواز کے کثیرالجہات پھیلاؤ کو تفصیل سے بیان کرتا ہوں۔ آکاش سے پیدا ہونے والا یہ گُن سات قسم کا کہا گیا ہے: شڈج، رِشبھ، گاندھار، مدھیَم، پنچم، دھَیوت اور نِشاد۔
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Space (ākāśa) is characterized by a single fundamental attribute—sound (śabda). That one attribute is then analyzed as having a structured, sevenfold manifestation, commonly understood as the seven musical notes (saptasvara).
Bharadvāja is teaching a philosophical account of the elements and their qualities. In this verse he identifies the defining quality of ākāśa as sound and announces a detailed explanation of sound’s differentiated forms, presented as seven kinds.