Shloka 8

Adhyāya 174: Karma as an inescapable companion (कर्मानुगमन-उपदेश)

Devanagari script

यदा बकपती राजन ब्रह्माणं नोपसर्पति । ततो रोषादिदं प्राह खगेन्द्राय पितामह:,राजन! एक समय जब बकराज ब्रह्माजीकी सभामें नहीं पहुँच सके, तब पितामहने बड़े रोषमें भरकर इन पक्षिराजको शाप देते हुए कहा--

Transliteration

yadā bakapati rājan brahmāṇaṁ nopasarpati | tato roṣād idaṁ prāha khagendrāya pitāmahaḥ ||

Translation

بھیشم نے کہا—اے راجن! ایک بار بکپتی برہما کی سبھا میں حاضر نہ ہوا۔ تب پِتامہ (برہما) غضب سے بھر کر پرندوں کے سردار سے، لعنت کے ساتھ، یہ کلمات کہنے لگا۔

Word by Word

• यदा: when
• यदा: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: यदा

• बकपती: the lord of cranes (Bakapati; a bird-king)
• बकपती: Karta
• Type: Noun
• Root: बकपति
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• राजन्: O king
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: Masculine, Vocative, Singular

• ब्रह्माणम्: Brahmā
• ब्रह्माणम्: Karma
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न

• उपसर्पति: approaches, comes near
• Type: Verb
• Root: उप-√सृप्
• Form: Present, Indicative, Parasmaipada, Third, Singular

• ततः: then, thereafter
• Type: Indeclinable
• Root: ततः

• रोषात्: from anger, out of wrath
• रोषात्: Apadana
• Type: Noun
• Root: रोष
• Form: Masculine, Ablative, Singular

• इदम्: this (speech/word)
• इदम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: इदम्
• Form: Neuter, Accusative, Singular

• प्राह: said, spoke
• Type: Verb
• Root: √अह् (ब्रू)
• Form: Perfect, Indicative, Parasmaipada, Third, Singular

• खगेन्द्राय: to the lord of birds
• खगेन्द्राय: Sampradana
• Type: Noun
• Root: खगेन्द्र
• Form: Masculine, Dative, Singular

• पितामहः: the grandsire (Brahmā)
• पितामहः: Karta
• Type: Noun
• Root: पितामह
• Form: Masculine, Nominative, Singular

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• Rājan (the king, i.e., Yudhiṣṭhira as addressee)
• Bakapati
• Brahmā (Pitāmaha)
• Khagendra (lord of birds)