Shloka 49
मृत्यु-काल-प्रबोधनम् (Instruction on Mortality, Time, and Truth) — Mahābhārata, Śānti-parva 169
Devanagari script
स एवमुक्त: सुहृदा तेन तत्र हितैषिणा । प्रत्युवाच ततो राजन् विनिश्चित्य तदार्तवत्,राजन! अपने उस हितैषी सुहृदके इस प्रकार कहनेपर गौतम मन-ही-मन कुछ निश्चय करके आर्त-सा होकर बोला--
Transliteration
sa evam uktaḥ suhṛdā tena tatra hitaiṣiṇā | pratyuvāca tato rājan viniścitya tadārtavat ||
Translation
اے راجن! وہاں اُس خیرخواہ دوست نے جب یوں کہا تو اس نے دل ہی دل میں پختہ فیصلہ کر لیا، پھر مضطرب و رنجیدہ سا ہو کر جواب دیا۔
Word by Word
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
उक्तःhaving been spoken to / addressed
उक्तः:
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular, Passive (participial)
सुहृदाby a friend
सुहृदा:
Karana
TypeNoun
Rootसुहृद्
FormMasculine, Instrumental, Singular
तेनby him
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
हितैषिणाby a well-wisher
हितैषिणा:
Karana
TypeNoun/Adjective
Rootहितैषिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
प्रत्युवाचreplied
प्रत्युवाच:
TypeVerb
Rootप्रति-उप-√वच्
FormPerfect (लिट्), Third, Singular, Parasmaipada
ततःthen
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
विनिश्चित्यhaving ascertained/decided
विनिश्चित्य:
TypeVerb
Rootवि-नि-√चि
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Active (gerundial)
तदाat that time
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
आर्तवत्as if distressed
आर्तवत्:
TypeAdjective
Rootआर्तवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaR
Rājan (the King, i.e., Yudhiṣṭhira as addressee)S
suhṛt (a well-wishing friend/adviser)Verse Rasa (Emotional Essence)
Sandhi Notes