Shloka 63
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
ग्रासाच्छादनमात्र तु दद्यादिति निदर्शनम् । (ब्रह्मचारी द्विजेभ्यश्व दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते ।) कुरुनन्दन! जो अकारण ही पिता, माता और गुरुका परित्याग करता है, वह पतित हो जाता है। उसे केवल अन्न और वस्त्र दे और पैतृकसम्पत्तिसे वंचित कर दे। वह ब्रह्मचर्य- व्रतका पालन करते हुए ब्राह्मणोंको दान दे (और पिता-माता आदिका पूर्ववत् आदर करने लगे) तो उस पापसे मुक्त हो जाता है, यही धर्मशास्त्रोंका निर्णय है ।। ६२ $ ।। भारयायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः । यत् पुंस: परदारेषु तदेनां चारयेद् ब्रतम,यदि पत्नीने व्यभिचार किया हो और विशेषत: इस कार्यमें पकड़ ली गयी हो तो परायी सत्रीसे व्यभिचार करनेवाले पुरुषके लिये जो प्रायश्नित्तरूप व्रत बताया गया है, वही उससे भी करावे
grāsācchādanamātra tu dadyāditi nidarśanam | (brahmacārī dvijebhyaś ca dattvā pāpāt pramucyate |) kurunandana! yo akāraṇaṃ hi pitaraṃ mātaraṃ gurum ca parityajati sa patito bhavati | tasmai kevalam annaṃ vastraṃ ca dadyāt, paitṛkasampattito vāñcayet | sa brahmacaryavratam pālayan brāhmaṇebhyo dānaṃ dadāti (ca pitaramātṛgurūn pūrvavad ādarayitum ārabhate) tadā sa pāpāt pramucyate—iti dharmaśāstrāṇāṃ niścayaḥ || 62 || bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ | yat puṃsaḥ paradāreṣu tad enāṃ cārayet vratam ||
بھیشم نے کہا—مثالی قاعدہ یہ ہے کہ اسے صرف کھانا اور کپڑا ہی دیا جائے۔ اے کُرونندن! جو بلا وجہ باپ، ماں اور استاد کو چھوڑ دے، وہ پَتِت ہو جاتا ہے۔ اسے محض گزر بسر کا اناج و لباس دے کر آبائی جائیداد سے محروم کر دینا چاہیے۔ اگر وہ برہماچریہ کے ورت کی پابندی کرتے ہوئے برہمنوں کو دان دے اور باپ ماں اور گُرو کی پہلے کی طرح تعظیم کرنے لگے تو وہ اس گناہ سے چھوٹ جاتا ہے—دھرم شاستروں کا یہی قطعی فیصلہ ہے۔ اسی طرح اگر بیوی نے زنا کیا ہو—خصوصاً جب وہ پکڑی جا کر روک دی گئی ہو—تو دوسرے کی بیوی کی حرمت توڑنے والے مرد کے لیے جو کفّارے کا ورت بتایا گیا ہے، وہی اس پر بھی لازم کیا جائے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Unjustified abandonment of one’s parents and teacher is treated as a grave moral fall; the remedy is disciplined restraint (brahmacarya), charitable giving to Brahmins, and restoration of proper reverence—while social penalties like limiting support to food and clothing and disinheritance may apply. Sexual transgression is addressed through prescribed expiatory vows, applied symmetrically in the cited case.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises Yudhishthira on social-ethical norms and expiations: how to respond to a son who abandons parents/teacher without cause, and how to impose an expiatory vow in cases of adultery, including when a wife is caught in the act.