Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले | न गुर्वर्थ नात्मनो जीवितार्थे पज्चानृतान्याहुरपातकानि,राजन! परिहासमें, स्त्रीके पास, विवाहके अवसर-पर, गुरुके हितके लिये अथवा अपने प्राण बचानेके उद्देश्यसे बोला गया असत्य हानिकारक नहीं होता। इन पाँच अवसरोंपर असत्य बोलना पाप नहीं बताया गया है
na narmayuktam anṛtaṁ hinasti na strīṣu rājan na vivāhakāle | na gurvarthe nātmano jīvitārthe pañcānṛtāny āhur apātakāni rājan ||
بھیشم نے کہا—اے راجن! مذاق میں کہا گیا جھوٹ نقصان دہ نہیں ہوتا؛ نہ عورت کے پاس کہا ہوا، نہ نکاح کے وقت کہا ہوا۔ اسی طرح استاد (گرو) کی بھلائی کے لیے یا اپنی جان بچانے کے لیے کہا گیا جھوٹ بھی قابلِ ملامت نہیں سمجھا جاتا۔ اے راجن! یہ پانچ مواقع ایسے بتائے گئے ہیں جن میں جھوٹ بولنا گناہ میں شمار نہیں ہوتا۔
भीष्म उवाच
Truthfulness is a central virtue, yet Bhishma notes limited, context-bound exceptions where speaking an untruth is not treated as sinful: in jest, in certain speech with women, during marriage arrangements, for a teacher’s welfare, and to save one’s life.
In the Śānti Parva’s dharma instruction, Bhishma is advising King Yudhiṣṭhira on ethical conduct, specifically the nuanced rules governing speech and when strict truth-telling may be relaxed without incurring sin.