Shloka 15
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये । अनुकल्प: परो धर्मो धर्मवादैस्तु केवलम्,प्रतिवर्ष किये जानेवाले आग्रयण आदि यज्ञ यदि न किये जा सके हों तो उनके बदले प्रतिदिन वैश्वानरी इष्टि समर्पित करे। मुख्य कर्मके स्थानमें जो गौण कार्य किया जाता है, उसका नाम अनुकल्प है, धर्मज्ञ पुरुषोंद्वारा बताया गया अनुकल्प भी परम धर्म ही है
bhīṣma uvāca | iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye | anukalpaḥ paro dharmo dharmavādais tu kevalam ||
بھیشم نے کہا— اگر سالانہ موسم میں آگرَیَṇ (آگرَیَṇ) وغیرہ جیسے مقررہ سالانہ یَجْن کسی سبب سے ادا نہ ہو سکیں، تو ان کے بدلے ہر روز ویشوانر اِشْٹی نذر کرنی چاہیے۔ اصل فرض کے مقام پر جو ثانوی یا قائم مقام عمل کیا جائے اسے ‘انوکلپ’ کہتے ہیں؛ اور دھرم کے معتبر شارحین کے بتائے ہوئے اس انوکلپ کو بھی اعلیٰ ترین دھرم ہی سمجھنا چاہیے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
When a prescribed major annual rite cannot be performed, dharma allows a sanctioned substitute (anukalpa). Performing the substitute sincerely—here, the daily Vaiśvānara iṣṭi—counts as a high form of righteousness rather than a mere compromise.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhishma advises Yudhiṣṭhira about ritual obligations and their practical fulfillment, explaining how substitute rites are authorized when circumstances prevent the primary annual sacrifices.