Shloka 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १२३ श्लोक हैं) ऑपन--माजल बछ। जि चतुष्पञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: नारदजीका सेमल-वृक्षसे प्रशंसापूर्वक प्रश्न युधिछिर उवाच बलिन: प्रत्यमित्रस्य नित्यमासन्नवर्तिन: । उपकारापकाराभ्यां समर्थस्योद्यतस्य च,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बलवान, नित्य निकटवर्ती, उपकार और अपकार करनेमें समर्थ तथा नित्य उद्योगशील है, ऐसे शत्रुके साथ यदि कोई अल्प बलवान, असार एवं सभी बातोंमें छोटी हैसियत रखनेवाला मनुष्य मोहवश शेखी बघारते हुए अयोग्य बातें कहकर वैर बाँध ले और वह बलवान शत्रु अत्यन्त कुपित हो उस दुर्बल मनुष्यको उखाड़ फेंकनेके लिये आक्रमण कर दे, तब वह आक्रान्त मनुष्य अपने ही बलका भरोसा करके उस आक्रमणकारीके साथ कैसा बर्ताव करे? (जिससे उसकी रक्षा हो सके)
yudhiṣṭhira uvāca |
balinaḥ pratyamitrasyā nityam āsannavartinaḥ |
upakārāpakārābhyāṃ samarthasyodyatasya ca ||
یُدھِشٹھِر نے کہا—اے پِتامہ! جب دشمن طاقتور ہو، ہمیشہ قریب رہتا ہو، نفع اور نقصان دونوں پہنچانے پر قادر ہو اور ہر دم سرگرم و آمادۂ کار ہو—اگر کمزور، بےمایہ اور حقیر حیثیت والا آدمی فریبِ نفس میں آ کر شیخی بگھارے، نامناسب باتیں کہہ کر دشمنی مول لے، اور وہ طاقتور دشمن سخت غضبناک ہو کر اسے جڑ سے اکھاڑ پھینکنے کے لیے حملہ آور ہو جائے—تو جس پر حملہ ہوا ہے وہ صرف اپنی محدود قوت کے سہارے اس حملہ آور کے ساتھ کیسا برتاؤ کرے کہ اس کی حفاظت ہو سکے؟
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical-political dilemma: when a weaker person has foolishly provoked a stronger, nearby, capable enemy, survival depends not on bravado but on prudent conduct—measured speech, strategic restraint, and realistic assessment of power.
In Śānti Parva’s instruction on conduct and policy, Yudhiṣṭhira poses a practical question (to Bhīṣma as teacher): how a weaker party should behave when a powerful adversary, angered by the weaker party’s improper boasting, launches an attack.