Shloka 32
अज्ञान–लोभयोः परस्परहेतुत्वम्
Mutual Causality of Ignorance and Greed
बृहस्पति देवगुरुं सुरासुरा: सर्वे समेत्याभ्यनुयुज्य राजन् । धर्म्य फलं वेत्थ फल महर्षे तथैव तस्मिन्नरके पारलोक्ये,राजन्! एक समय सब देवताओं और असुरोंने बड़े आदरके साथ देवगुरु बृहस्पतिके निकट जाकर पूछा--“महर्ष! आप धर्मका फल जानते हैं। इसी प्रकार परलोकमें जो पापोंके फलस्वरूप नरकका कष्ट भोगना पड़ता है, वह भी आपसे अज्ञात नहीं है, परंतु जिस योगीके लिये सुख और दु:ख दोनों समान हैं, वह उन दोनोंके कारणरूप पुण्य और पापको जीत लेता है या नहीं। महर्षे! आप हमारे समक्ष पुण्यके फलका वर्णन करें और यह भी बतावें कि धर्मात्मा पुरुष अपने पापोंका नाश कैसे करता है?”
śaunaka uvāca | bṛhaspatiṁ devaguruṁ surāsurāḥ sarve sametya abhyanuyujya rājan | dharmyaṁ phalaṁ vettha phalaṁ maharṣe tathaiva tasmin narake pāralaukye |
شَونک نے کہا—اے راجن! ایک بار سب دیوتا اور اسُر اکٹھے ہو کر دیوگرو برہسپتی کے پاس گئے اور نہایت ادب سے ان سے پوچھا—“اے مہارشی! آپ دھرم کے پھل کو جانتے ہیں، اور پرلوک میں پاپ کے پھل کے طور پر جو نرک کی اذیت بھگتنی پڑتی ہے، وہ بھی آپ سے پوشیدہ نہیں۔ مگر جس یوگی کے لیے سکھ اور دکھ برابر ہوں، کیا وہ ان دونوں کے سببِ حقیقی—پُنّیہ اور پاپ—پر بھی فتح پا لیتا ہے؟ کرپا کر کے ہمیں پُنّیہ کا پھل بیان کیجیے، اور یہ بھی بتائیے کہ دھرم شیل مرد اپنے گناہوں کا ناش کیسے کرتا ہے۔”
शौनक उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral-philosophical inquiry: dharma yields specific karmic fruits, sin yields painful retribution (including hell), and the key question is whether yogic equanimity—treating pleasure and pain alike—enables one to transcend or ‘conquer’ the underlying merit and demerit that generate those experiences, and how a righteous person eradicates sin.
Śaunaka recounts that the devas and asuras jointly approach Bṛhaspati with reverence and ask him to explain the results of virtue and vice, the nature of otherworldly punishment, and whether a yogin’s even-mindedness over pleasure and pain overcomes the karmic causes (puṇya and pāpa), along with practical means by which a dharmic person destroys sin.