Daṇḍa as the Foundation of Social Order (दण्डप्रतिष्ठा)
मनुष्य धरतीको खोदकर तथा ओषधियों, वृक्षों, लताओं, पक्षियों और पशुओंका उच्छेद करके यज्ञका अनुष्ठान करते हैं, और वे स्वर्गमें भी चले जाते हैं ।।
manuṣyā dharatīṃ khoditvā tathā oṣadhīḥ vṛkṣān latāḥ pakṣiṇaḥ paśūṃś ca ucchedya yajñasya anuṣṭhānaṃ kurvanti, te ca svarge 'pi gacchanti. daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve siddhyanty upakramāḥ; kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ.
لوگ زمین کھود کر، جڑی بوٹیوں، درختوں، بیلوں، پرندوں اور جانوروں کا اُچھیّد کر کے یَجْن کا انुष্ঠان کرتے ہیں، اور وہ سُوَرگ بھی چلے جاتے ہیں۔ اے کَونتیہ! جب دَṇḍanīti (نظامِ تعزیر و حکمرانی) درست طور پر قائم اور نافذ ہو، تو تمام جانداروں کے تمام کام بخوبی سرانجام پاتے ہیں—اس میں مجھے کوئی شک نہیں۔
अजुन उवाच
The verse highlights a pragmatic ethical claim: even actions that involve harm to living beings and the environment can be socially sanctioned when framed as yajña, and similarly, when daṇḍanīti (law, discipline, and punishment under righteous governance) is correctly applied, it enables order and the successful completion of undertakings for all beings.
In the Shānti Parva’s discourse on dharma and governance, Arjuna addresses Kaunteya (Yudhiṣṭhira), arguing in favor of the necessity and efficacy of daṇḍanīti—asserting that properly instituted governance makes collective life workable and leads to success in worldly enterprises.