Shloka 13
अबुद्धिपूर्वकपापविमोचनप्रश्नः — Janamejaya’s Unintended Transgression and the Indrota Rebuke
'पक्षिप्रवर! आप अब संतानवान् और पुत्रवान् हो चुके हैं। अतः आप अपनी देहपर दया न करके धर्म और अर्थपर ही दृष्टि रखते हुए इस बहेलियेका ऐसा सत्कार करें, जिससे इसका मन प्रसन्न हो जाय ।। मत्कृते मा च संतापं कुर्वीथास्त्वं विहड़म । शरीरयात्राकृत्यर्थमन्यान् दारानुपैष्यसि,“विहंगम! आप मेरे लिये संताप न करें। आपको अपनी शरीरयात्राका निर्वाह करनेके लिये दूसरी स्त्री मिल जायेगी
pakṣipravara! āpa adhunā santānavān putravāṁś ca bhūtaḥ. ataḥ sva-dehe dayāṁ na kṛtvā dharma-artha-parāyaṇa-dṛṣṭyā asya vyādhasya tādṛśaṁ satkāraṁ kuru yena asya manaḥ prasīdati. mat-kṛte mā ca santāpaṁ kurvīthās tvaṁ vihaṅgama. śarīra-yātrā-kṛtyārtham anyān dārān upaiṣyasi.
بھیشم نے کہا—اے پرندوں کے سردار! اب تم اولاد اور بیٹوں سے بہرہ ور ہو چکے ہو۔ اس لیے اپنے جسم پر ترس کھا کر اس میں نہ الجھو؛ دھرم اور ارتھ کو پیشِ نظر رکھ کر اس شکاری کی ایسی خاطر تواضع کرو کہ اس کا دل خوش ہو جائے۔ اور اے پرندے! میرے لیے غم نہ کرو۔ زندگی کی گزر بسر کے لیے تمہیں دوسری ساتھی مل جائے گی۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma emphasizes prioritizing dharma and artha over personal attachment and bodily sentiment: respond to circumstances with ethical prudence, even honoring an agent of harm (the hunter) if it serves a higher moral and practical end, and accept life’s necessities without excessive grief.
Bhishma recounts counsel addressed to a bird: since the bird now has offspring, it should act with a view to duty and welfare, respectfully appease the hunter, and not mourn for Bhishma; the bird can continue life and sustain itself, even by finding another mate.