Shloka 32
कपोती-विलापः स्वर्गसंयोगश्च
The Dove’s Lament and Celestial Reunion
Devanagari script
कृतबुद्धि्द्रूमे तस्मिन् वस्तुं तां रजनी ततः । साञ्जलि: प्रणतिं कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम्
Transliteration
kṛtabuddhidrūme tasmin vastuṃ tāṃ rajanī tataḥ | sāñjaliḥ praṇatiṃ kṛtvā vākyam āha vanaspatim ||
Translation
بھیشم نے کہا—پھر اس رات وہیں گزارنے کا ارادہ کر کے وہ اس درخت کے پاس گئی جسے ‘ثابت فہم درخت’ کہا گیا ہے۔ ہاتھ جوڑ کر، سر جھکا کر، اس نے نہایت ادب و انکسار کے ساتھ جنگل کے سردار (ونَسپتی) سے کلام کیا۔
Word by Word
कृतबुद्धिद्रुमेin the tree named Kṛtabuddhi
कृतबुद्धिद्रुमे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकृतबुद्धि-द्रुम
FormMasculine, Locative, Singular
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
वस्तुम्to dwell/stay
वस्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
FormInfinitive (Tumun), Parasmaipada (usage-neutral)
ताम्that
ताम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Accusative, Singular
रजनीम्night
रजनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootरजनी
FormFeminine, Accusative, Singular
ततःthen/thereupon
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
साshe
सा:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
अञ्जलिःwith joined palms (añjali)
अञ्जलिः:
Karana
TypeNoun
Rootअञ्जलि
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रणतिम्salutation/bow
प्रणतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रणति
FormFeminine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving done/made
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
FormAbsolutive (Ktva), Parasmaipada (usage-neutral)
वाक्यम्words/speech
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य
FormNeuter, Accusative, Singular
आहsaid/spoke
आह:
TypeVerb
Rootअह् (धातु)
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
वनस्पतिम्to the tree (lord of the forest)
वनस्पतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootवनस्पति
FormMasculine, Accusative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
भ
भीष्म (Bhīṣma) (speaker)व
वनस्पति (vanaspati—tree, addressed as a venerable being)र
रजनी (night)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes