Shloka 32

कपोत-लुब्धकसंवादः — Hunter’s Remorse and Renunciatory Resolve

Devanagari script

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते । उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव,युधिष्ठिर! राजधर्मके अनुसार केवल उमग्रभाव अथवा केवल मृदुभावकी प्रशंसा नहीं की जाती है। उन दोनोंमेंसे किसीका भी परित्याग नहीं करना चाहिये। इसलिये तुम पहले उग्र होकर फिर मृदु होओ

Translation

اے یُدھشٹھِر! راج دھرم میں نہ صرف سختی کی تعریف ہے اور نہ صرف نرمی کی؛ یہاں دھرم کے مطابق دونوں ہی پسندیدہ ہیں۔ دونوں میں سے کسی کو بھی ترک نہ کرو؛ اس لیے پہلے سخت بنو، پھر نرم ہو جاؤ۔

Word by Word

नnot

एवindeed/only

उग्रम्harshness/severity (as a policy/stance)

नnot

एवindeed/only

चand

अनुग्रम्gentleness/leniency (as a policy/stance)

धर्मेणby/according to dharma

इहhere/in this matter

प्रशस्यतेis praised/commended

उभयम्both (of them)

नnot

व्यतिक्रामेत्should transgress/abandon

उग्रःharsh/severe

भूत्वाhaving become

मृदुःgentle/mild

भवbe (become)

युधिष्ठिरO Yudhishthira

Speaker

भीष्म उवाच

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes