Shloka 55
यथावत् सर्वभूग ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मत: । “अग्निदेव देवताओंके मुख हैं, पुरोहित हैं, पवित्र द्रव्य ही ग्रहण करते हैं और महान् प्रभावशाली हैं तथापि वे जैसे अवस्थाके अनुसार सर्वभक्षी हो गये हैं, उसी प्रकार मैं ब्राह्मण होकर भी सर्वभक्षी बनूँगा; अतः तुम धर्मतः मुझे ब्राह्मण ही समझो” ।। ५४ ई ।। तमुवाच स चाण्डालो महर्षे शूणु मे वच:
yathāvat sarvabhūg brahmā tathā māṁ viddhi dharmataḥ | agnidevo devatānāṁ mukhaṁ purohitaḥ pavitra-dravya-grahī mahān prabhāvavān tathāpi yathāvasthānusāreṇa sarvabhakṣo bhūtaḥ, tathāham api brāhmaṇo bhūtvā sarvabhakṣo bhaviṣyāmi; ataḥ tvaṁ dharmataḥ mām brāhmaṇam eva jānīhi || tam uvāca sa cāṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ ||
دھرم کے مطابق مجھے بھی برہما کی مانند جانو جسے ‘سب کچھ کھانے والا’ کہا گیا ہے۔ اگنی دیو دیوتاؤں کا مُنہ ہے، ان کا پُروہت ہے؛ وہ صرف پاک نذر قبول کرتا اور عظیم اثر و قوت والا ہے—پھر بھی حالات کے مطابق وہ ہر شے کا بھوگی بن جاتا ہے۔ اسی طرح میں برہمن ہو کر بھی سب کچھ کھانے والا بنوں گا؛ لہٰذا دھرم کے معیار سے مجھے برہمن ہی سمجھو۔ تب چانڈال بولا: “اے مہارشی! میری بات سنو۔”
घपच उवाच
Educational Q&A
The passage argues that dharma can recognize inner status and intention even when outward conduct is forced by circumstance. By citing Agni—normally the pure receiver of offerings—becoming ‘all-consuming’ depending on conditions, it frames a doctrine of āpaddharma: in extremity, actions that appear impure may not negate one’s dharmic identity when undertaken under compulsion and with right understanding.
A speaker defends being regarded as a brāhmaṇa ‘according to dharma’ despite becoming ‘all-eating’ due to circumstances, using Agni as an analogy. Immediately after, a Caṇḍāla responds to the sage, indicating a debate or ethical confrontation where social identity, purity rules, and dharmic judgment are being tested.