Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
“राजा मछलीमारोंकी भाँति दूसरोंके मर्म विदीर्ण किये बिना, अत्यन्त क्रूर कर्म किये बिना तथा बहुतोंके प्राण लिये बिना बड़ी भारी सम्पत्ति नहीं पा सकता है ।। नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्र वापि न विद्यते । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा
rājā matsyamārāṇāṃ bhāntī dūṣarāṇāṃ marma vidīrya vinā, atyanta-krūra-karmāṇi kṛtvā vinā tathā bahūnāṃ prāṇān ādāya vinā, bṛhatīṃ sampattiṃ na prāpnoti. nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ vāpi na vidyate; sāmarthya-yogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā.
بھیشم نے کہا—بادشاہ مچھیرے کی طرح دوسروں کے مَرم (کمزور) مقامات کو چیرے بغیر، نہایت سفّاک اعمال کیے بغیر اور بہت سوں کی جان لیے بغیر عظیم دولت حاصل نہیں کر سکتا۔ پیدائش کے سبب نہ کوئی دشمن ہوتا ہے نہ دوست؛ قوت اور حالات کے امتزاج سے دوستی بھی جنم لیتی ہے اور دشمنی بھی۔
भीष्म उवाच
Bhīṣma presents a hard-edged lesson of rāja-nīti: great royal wealth and expansion often involve coercion and harm, and political friendship or enmity is not fixed by birth but formed by power, advantage, and circumstance.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on governance after the war. Here he explains the grim realities of statecraft—how rulers secure resources and how alliances and rivalries shift according to strength and situational alignment.